<p>Het Commissariaat-Generaal voor Binnenlandse Zaken werd opgericht op 1 december 1813. In 1801 was de eerste basis gevormd van beleidsterreinen omtrent Binnenlandse Zaken. Er werden toen drie agentschappen samengevoegd die tot één departement Binnenlandse Zaken werd omgevormd. Dit waren 'Inwendige Politie', 'Nationale Opvoeding' en 'Nationale Oeconomie'. Tijdens de inlijving bij het Franse Keizerrijk in 1810-1813 bleef een afzonderlijke administratie van Hollandse departementen bestaan. Deze administratie was gevestigd in Amsterdam onder leiding van gouverneur-generaal Lebrun. Voor het binnenlands bestuur was een aparte bestuurder: baron D'Alphonse.[1]</p> <p>Tot ver in de negentiende eeuw bleef Binnenlandse Zaken een zeer omvangrijk en heterogeen takenpakket behandelen. In de praktijk waren dat vaak alle zaken die niet uitdrukkelijk bij een ander departement waren onderge­bracht. In de periode 1813-1831 zijn de talrijke reorganisaties bij Binnenlandse Zaken vooral te wijten aan het wisselvallige beleid van Willem I bij zijn streven naar bezuiniging op de overheidsuit­gaven.[2]</p> <p>Na het herstel van de onafhankelijkheid werd op 1 december 1813 H. van Stralen benoemd tot commissa­ris-generaal voor Binnenlandse Zaken, met een zeer breed takenpakket. Nog in 1813 echter werd de justitie opgedragen aan de Eerste president van het Hoogge­rechtshof en in januari 1814 ging de waterstaat over naar de Generale Directie van de Water­staat. De ambtenaren van de intendance van Binnenlandse Zaken werden van Amsterdam naar Den Haag overgeplaatst.[3]</p>

<p>Willem I nam op 2 december 1813 de titel van soeverein vorst aan. Het Algemeen Bestuur der Verenigde Nederlanden werd in november 1813 opgericht. Dit bureau maakte een einde aan de zelfstandigheid die de directie Waterstaat in 1809 had verkregen.[1] De direc­tie van de Waterstaat, Wegen en Bruggen werd ondergebracht bij het Commissariaat-Generaal van Binnenlandse Zaken. Al in januari 1814 werd echter een zelfstandige Generale Directie van de Waterstaat in het leven geroepen.[2]</p> <p>Tijdens de Republiek der Verenigde Nederlanden was waterstaat een zaak van de provincies. Dit veranderde in de Bataafse Tijd waar vanaf 1798 een centrale administratie voor de waterstaat is. Er was zelfs een Algemene Dienst van de Waterstaat opgericht die zich later zou ontwikkelen tot technisch-wetenschappelijk orgaan. Deze dienst werd onder meer belast met de voorbereiding van plannen voor grote projecten. Naast deze dienst bleven de diensten in de provincies ook fungeren.[3]</p> <p>De Staatsregeling van 1801 voerde het beginsel in van toezicht door het centrale bestuur op de lagere overheden (provincies en waterschappen). Deze opzet komt globaal ook terug in de Grondwet van 1815 waarin staat dat het Rijk rechtstreeks beheer heeft over waterstaatswerken die van landelijk (boven-regionaal) belang waren. De Koning had oppertoezicht op lagere waterstaatscorporaties voor zover dat in het algemeen belang nodig was. In de Bataafse tijd had het Rijk veel waterstaatswerken van de gewesten overgenomen, waaronder werken die niet van nationaal belang waren. Door middel van Artikel 117 uit de grondwet konden deze werken overgeheveld worden naar de provincies.[4]</p> <p>Door het ontbreken van een centraal bestuur tijdens de Republiek was het dijkbeheer van de grote rivieren slecht onderhouden. Na de Staatsregeling van 1798 kon hier effectief tegen worden opgetreden. Het dijkbeheer werd in het Rijk geregeld vanuit de 'Publicatie, houdende bepalingen omtrent een algemeen Rivier- of Waterregt over de Rivieren of Stroomen deze Republiek'.[5] Vanaf 24 februari 1806 beoogde deze publicatie een gecoördineerde verdediging van de rivierdijken en bevatte bepalingen die de bevaarbaarheid moesten handhaven. Zo mocht zonder vergunning van het Rijk geen enkel werk worden onderno­men, dat nadeel zou kunnen opleveren voor de waterafvoer of de scheepvaart. Het reglement, nadien herhaaldelijk aangevuld, zou van kracht blijven tot de Rivierenwet van 1908, die de vergunning van rijkswege handhaafde.’[6]</p> <p>Daarnaast betekende de regering van Willem I een hoogtepunt in de staatsaanleg van belangrijke kanalen, zoals het Groot Noordhollands Kanaal, het Kanaal door Voorne, de Zuid-Willemsvaart en het kanaal Gent-Terneuzen.[7]</p> <p>Verder was Willem I ervan overtuigd dat de aanleg van grote wegen het onderlinge verkeer tussen de rijksdelen zou stimuleren, de handel zou bevorderen en aldus zijn Verenigd Koninkrijk tot een echte eenheid zou laten uitgroeien. In de Franse tijd werden enkele wegen op Nederlands grondgebied, die de integratie met het keizerrijk tot stand moesten brengen, tot 'routes impériales' verheven. Ook waren voor militaire doeleinden enige verharde wegen aangelegd. Willem I was ervan overtuigd dat de aanleg van grote wegen het onderlinge verkeer tussen de rijksdelen zou stimuleren, de handel zou bevorderen en aldus zijn Verenigd Koninkrijk tot een echte eenheid zou laten uitgroeien.[8]</p> <p> </p>

<p>In 1813 werd door Willem I al besloten dat de direc­tie van de Waterstaat, Wegen en Bruggen een zelfstandige generale directie zou worden. Door deze regeling kwam waterstaat vanaf januari 1814 los te staan van Binnenlandse zaken.[1]</p> <p> </p>

<p>Willem I richtte in september 1815 enige nieuwe departementen op, waaronder het ministerie van Waterstaat en Publieke Werken. Onder de minister werkten een secretaris-generaal en vijf commissarissen. Zij hadden specifieke taken, zoals bruggen, wegen, rivieren, kanalen, havens, landsgebouwen (vanaf eind 1815) en koninklijke paleizen. In 1816 werd de Raad van Waterstaat in het leven geroepen: dit orgaan, onder voorzitterschap van de minister, kreeg als taak alle belangrijke nieuwe projecten te onderzoeken. De Raad heeft alleen gedurende de eerste jaren naar behoren gefungeerd en werd daarna sporadisch bijeen geroepen.[1]</p> <p>Naast de departementale organisatie fungeerde de eigenlijke waterstaatsdienst die vanaf 1816 de benaming ‘Corps Ingenieurs van de Waterstaat en der Publieke Werken’ kreeg. Na de grondwetsherzie­ning van 1848 werd de naam veranderd in 's Rijks Waterstaat. Het organisatiebesluit van 1819 onderscheidde twee categorieën ingenieurs:</p> <p>a) in algemene dienst verbonden aan het ministerie</p> <p>b) werkzaam in de provincies.</p> <p>De provincies werkten formeel onder het ministerie dat ook hun salaris betaalde, maar zij werkten in opdracht van de provinciale besturen. In elke provincie gaf een hoofdingenieur leiding aan enige arrondissementsingenieurs. Zij werkten op hun beurt met lagere geëmployeerden als opzichters en beambten, zoals sluis- en brugwachters. De hoofdingenieur correspondeerde met het ministerie via de provinciale gouverneur en vanaf 1850 via de commissaris van de Koning. In uitzonderingsgevallen werd er rechtstreeks met het ministerie gecorrespondeerd.</p> <p>Het korps werd in de regel geleid door twee (hoofd)inspecteurs. Als zodanig fungeerden in de eerste kwart van de negentiende eeuw erkende waterstaatkundigen als J. Blanken en A.F. Goudriaan. In het derde kwart de fungeerde L.J.A. van der Kun als hoofdinspecteur. Hoofdinspecteurs waren dan ook de belangrijkste adviseurs van de minister. Het ministerie voerde de beleidstaken uit, terwijl het korps met uitvoerende taken werd belast. Vrijwel alle werken werden door Waterstaat in het openbaar aanbesteed. In 1817 werd een aanbestedingsreglement vastgesteld, dat ruim honderd jaar van kracht bleef.[2]</p> <p>Rijksingenieurs werkten soms tegen een vergoeding voor de provincies. Met het Koninklijk Besluit van 17 december 1819 was een groot aantal zeeweringen in beheer en onderhoud overgedragen aan de provincies die hiervoor de Rijksingenieurs inzetten. Toezicht op droogmakerijen, indijkingen en verveningen behoorden volgens de Grondwet van 1815 ook tot de competentie van de provinciale besturen en niet tot het werkterrein van de waterstaatsdienst. Bij grote projecten als de Haarlemmermeer en de Zuidplas waren ingenieurs van de waterstaat ook nauw betrokken als lid van de commissie van beheer.[3]</p> <p>Voor verveningen en ontgrondingen was tot 1895 koninklijke goedkeuring vereist. Projecten van landaanwinning mochten eveneens alleen worden ondernomen na toestemming bij Koninklijk Besluit. Verzoeken daartoe bereikten via de provinciale besturen de met de Waterstaat belaste minister, die de plannen beoordeelde en meestal nadere voorwaarden stelde. Ook een deel van de werkzaamheden rondom de landsgebouwen zou tot 1922 in handen zijn van waterstaat.[4]</p> <p>Rijkswaterstaat hield toezicht op het rivierbeheer door middel van reglementen. Het eerste reglement was 'op de correspondentie bij ijsgang en hoog opperwater' daterend uit 1814, en werd later ook aangeduid met de term 'bijzondere riviercorrespondentie'. Het bevatte voorschriften voor het nemen van maatregelen door dijkbestu­ren en regelmatige rapportage daarover via de ingenieurs van de waterstaat aan het departe­ment. Het werd sindsdien meerdere malen aangepast.[5]</p> <p>Onder de regering van Willem I werden de rijkskanalen en de rijkswegen tot staatsonderne­mingen omgevormd. Er werden tol-, sluis- en bruggelden geheven die winst opleverden. Deze financiële aspecten waren echter niet in beheer bij Waterstaat zelf, maar bij Financiën en het Amortisatiesyndi­caat (1823-1841).[6]</p> <p> </p>

<p>Eind 1819 besloot Willem I het departement van Waterstaat op te heffen en deze administratie per 1 januari 1820 onder te brengen bij Binnenlandse Zaken, dat nu Binnenlandse Zaken en Waterstaat ging heten. Deze samenvoeging was een van de aanbevelingen van de in augustus 1818 ingestelde geheime staatscommissie-Repelaer. De commissie had als taak gekregen na te gaan hoe de departementen het meest doelmatig en het zuinigst konden worden georganiseerd. Latere voorstellen van deze commissie hadden ook voor Binnenlandse Zaken consequenties, want de interne organisatiestructuur ging op de schop met het KB van 4 september 1823 nr.7.[1]</p> <p> </p> <p>In september 1823 werd besloten dat de minister bijgestaan werd door een Raad van administrateurs, met de secretaris-generaal (met raadgevende stem) als secretaris. Deze Raad zou wekelijks bijeenkomen om onder voorzitterschap van de minister alle concept-wetten en besluiten met een 'algemeene werking' te bespreken. De administrateurs waren bevoegd rechtstreeks met andere autoriteiten te corresponderen, buiten de minister om, en desgevraagd de Koning te adviseren. Er fungeerden vier administrateurs voor het binnenlands bestuur, waterstaat en publieke werken, armwezen en de gevangenissen, en militie en schutterijen. Voor de geneeskunde werd geen afzonderlijke administratie nodig geacht: dit taakonderdeel werd, nogal merkwaardig, toegewezen aan de afdeling Algemene Zaken.[2]</p>

<p>Begin 1820 werd het centrale waterstaatsbestuur ondergebracht bij het ministerie van Bin­nenlandse Zaken en Waterstaat; de 'natte' waterstaat per 1 januari, de 'droge' per 1 april 1820. Omdat dit departement een zeer breed takenpakket behartigde, werd in 1823 een Raad van administrateurs ingesteld, die de bewindsman zou adviseren en met hem alle conceptwetten en besluiten met een 'algemeene werking' zou bespreken. De administrateurs waren bevoegd recht­streeks met andere autoriteiten te corresponderen, buiten de minister om. De inspecteur-generaal van de Waterstaat A.F. Goudriaan werd in 1823 tevens benoemd tot administrateur voor de waterstaat, wegen, vaarten en verdere publieke werken alsmede de mijnen.[1]</p> <p>In 1821 werd een commissie ingesteld om onderzoek te doen naar de beste rivierafleidingen. Dit onderzoek werd in 1828 voortgezet, maar zou pas na 1850 leiden tot uitvoerbare projecten. Verder werd in 1821 besloten tot een verdeling van de wegen in twee klassen. Deze classificatie bleef de gehele eeuw van kracht. De 'groote wegen van de eerste klasse' vormden de verbin­dingen tussen de hoofdstad en de residentie met de landsgrenzen. Die stonden onder direct beheer en onderhoud van het Rijk. De wegen van de tweede klasse verbonden de provinciehoofdsteden. Die kwamen onder toezicht van het Rijk, en in beheer en onderhoud van de provincies. Wel nam het Rijk in de loop der jaren enige wegen van de 2e klasse en door derden aangelegde verbindingen in beheer en onderhoud over.[2]</p> <p>Verder was de bemoeienis van het Rijk met de mijnen gebaseerd op de Mijnwet 1810 uit de Franse tijd. Deze bepaalde dat mijnen pas ontgonnen mochten worden na concessie van de overheid.[3]</p> <p> </p>

<p>In deze tijdsperiode werden de werkzaamheden van Waterstaat ingekrompen. De werkzaamheden omtrent mijnen, fabrieken, trafieken en molens verschoven in april 1825 naar de afdeling Nationale Nijverheid, die toen ook deel uitmaakte van Binnenlandse Zaken. Verder werd in 1828 het beheer en onderhoud van wegen, vaarten, veren en droogmakerijen overgedragen aan het Amortisa­tiesyndicaat onder de minister van Financiën. Dit gold alleen voor de waterwerken die nog inkomsten oplevereden (tol-, sluis-, bruggelden).[1] Waterstaat moest wel advies geven aan het Amortisa­tiesyndicaat. Ook mocht Binnenlandse Zaken inspecties uitvoeren om te verzekeren dat alle werken in goede orde werden gehouden.[2] De aanleg van nieuwe wegen bleef wel onderdeel van de afdeling Waterstaat. Na de opheffing van het Amortisatiesyndicaat kreeg deze afdeling in 1841 het materieel beheer terug over de wegen en vaarten (het financieel beheer bleef bij Financiën).[3]</p>

<p>Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Waterstaat werd op 1 april uitgebreid met het beleidsterrein onderwijs. Het departement heette vanaf toen het Ministerie van Binnenlandse Zaken, Onderwijs en Waterstaat. Er werd een vijfde administrateur toegevoegd aan de Raad van administrateurs voor onderwijs, kunsten en wetenschap­pen. Er fungeerden al vier administrateurs voor het binnenlands bestuur, waterstaat en publieke werken, armwezen en de gevangenissen, en militie en schutterijen. Deze Raad stond de minister bij en hielp met het maken van wetten en besluiten. De onderwijstaken waren afgesplitst van het ‘verzameldepartement’ Publiek Onderwijs, Nationale Nijverheid en Koloniën. Op 5 april 1825 moest dit laatste ministerie opnieuw een taakgebied afstaan aan Binnenlandse Zaken, namelijk de nijverheid (inclusief de landbouw), waarvoor een zesde administrateur werd benoemd. Anderzijds verloor Binnenland­se Zaken in april 1824 het toezicht over de openbare middelen van vervoer, zoals postwagens, diligences, beurtveren e.d., die naar Financiën (de administratie der Posterijen) over gingen.[1]</p>

<p>Het Ministerie van Binnenlandse Zaken fungeerde vanaf 1825 t/m 1923 als een zelfstandig ministerie. Voor 1825 was Binnenlandse Zaken meerdere malen samengevoegd met andere beleidsterreinen, zoals onderwijs en waterstaat. Vanaf april 1826 fungeer­den, naast de afdeling Centraal Beheer, een zevental administra­ties die met een letter werden aangeduid. In juli 1826 kwam daar Rooms-Katholieke Eredienst nog bij. Dit was een nogal opportunistische toevoeging aan het toch al zo heterogene takenpakket van het ministerie.[1]</p> <p>Na de Belgische opstand en de feitelijke afscheiding van de zuidelijke provincies werden twee bezuinigingscommissies ingesteld in oktober 1830 en begin 1832. Van de aanbevelingen van beide commissies kwam in de praktijk weinig terecht. Wel werd de aanbeveling om de functie van de te zelfstandig geachte administrateurs op te heffen gerealiseerd. Ook werd de formatie van het ministerie fors ingekrompen door het ontslag van de Zuid-Nederland­se ambtena­ren die ruim 40% van het personeel uitmaakten. Per 1 oktober 1831 keerde ten slotte de administratie van de Waterstaat terug naar Binnenlandse Zaken.[2]</p> <p>In september 1831 werd bij de organisatiestructuur van Binnenlandse Zaken per Koninklijk Besluit vastgelegd. Deze structuur zou in grote lijnen tot 1877 gehandhaafd blijven. Naast de Generale Secretarie en het Kabinet kwamen er nu acht afdelingen, die onder leiding stonden van een referendaris en met een nummer werden aangeduid.[3]</p> <p> </p> <p>In de jaren-1860 wist Binnenlandse Zaken zich met succes te verzetten tegen pogingen het departement een aantal taken te ontnemen. Vooral Thorbecke verzette zich hier tegen als minister van Binnenlandse Zaken (1862-1866). In de jaren-1870 voerde secretaris-generaal P.F. Hubrecht administratieve verbeteringen door. Zo kwamen er ambtsexamens voor de bij het ministerie werkzame ambtenaren, een reglement op het beheer van het archief en de bibliotheek en instructie voor het inrichten van agenda, index en klapper. In 1877 kwam het na de vorming van het kabinet-Kappeyne van de Coppello tot de omvangrijkste aderlating in de geschiedenis van Binnenlandse Zaken. De afdelingen Waterstaat, Spoorwegen en Nijverheid (de laatste inclusief de landbouw) gingen over naar het nieuw gevormde Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid. Het aantal vaste personeelsleden liep daardoor terug van 113 naar 73.[4]</p> <p>Binnenlandse Zaken telde eind 1877, naast het Kabinet en de Generale Secretarie, nog zeven afdelingen: Algemene Zaken en Comptabi­liteit (AZC), Binnenlands Bestuur (inclusief Armwezen, dat de status van onderafdeling verloor), Militie en Schutterijen, Onderwijs, Kunsten en Weten­schappen, Medische Politie, Statistiek. In de loop van de jaren werden steeds meer taken en afdelingen overgeheveld naar andere ministeries. Resterende taken die door de verschuivingen wel bij Binnenlandse Zaken bleven werden vaak onder de afdeling binnenlands bestuur geplaatst die een steeds groter takenpakket kreeg.[5]</p> <p>Na 1900 nam het budget van het departement sterk toe als gevolg van de toenemende subsidiëring van (vooral het bijzonder) onderwijs en hogere uitgaven ten behoeve van armenzorg en volksgezondheid. In 1910 werd voor de twee laatste beleidsterreinen de nieuwe afdeling Volks­gezondheid en Armwezen opgericht (afgescheiden van de afdeling Binnenlands Bestuur). Eind 1913 vond een concentratie plaats bij de beheersafdelingen: er kwam één afdeling Algemeen Secretariaat en Comptabiliteit, waarvan de chef als regel ook fungeerde als hoofd Kabinet.[6]</p> <p>Met de grondwetsherziening van 1917 was een eind gekomen aan de strijd over de financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder onderwijs. De noodzaak om de vigerende onderwijs­wetgeving in overeenstemming te brengen met de nieuwe Grondwet alsmede de toegenomen bemoeienis met het onderwijs, leidden in 1918 tot de oprichting van het nieuwe departement van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, samengesteld uit twee voormalige afdelingen van Binnenlandse Zaken. Eveneens in 1918 werd het departe­ment van Arbeid opgericht: hieraan verloor Binnenlandse Zaken opnieuw een belangrijk beleidsterrein, namelijk de volksgezond­heid. Na deze nieuwe aderlatingen kende het departement in 1918 nog slechts drie afdelingen: Algemeen Secretariaat en Comptabiliteit, Binnenlands Bestuur, Armwezen. De personeelsformatie werd in 1921 vastgesteld op slechts 24 ambtenaren.[7]</p>

<p>De administratie van waterstaat en de publieke werken, de administratie van de nationale nijverheid en het departement van koloniën werden op 1 januari 1830 verenigd tot één ministerie. Dit duurde echter kort. Vanaf 1 oktober werd waterstaat als 3e afdeling weer onderdeel van Binnenlandse Zaken.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>De afdeling Waterstaat maakte vanaf oktober 1831 weer deel uit van het Ministerie van Binnenlandse zaken, nadat het een jaar was verbleven bij het Ministerie van Waterstaat, Nationale Nijverheid en Koloniën. Tussen 1848 en 1856 was de afdeling Waterstaat gesplitst in Afdeling A en Afdeling B met ieder aan het hoofd een referendaris. Afdeling A behandelde de zogenaamde 'natte waterstaat'. Afdeling B behandelde de 'droge' waterstaat, zoals wegen, spoorwegen (tot 1860), gebouwen en personeel.[1]</p> <p>In 1856 wenste de toenmalige bewindsman deze verdeling weer ongedaan te maken, omdat er een te nauw verband bestond tussen de behandelde zaken. In dat jaar werd L.J.A. van der Kun met de titel 'hoofdinspecteur' benoemd zowel tot hoofd van de afdeling Waterstaat als tot chef van het korps ingenieurs (Rijkswaterstaat geheten vanaf 1848). Door deze combinatie nam de invloed van Rijkswaterstaat op het beleid aanzienlijk toe. Admini­stratief bleven de twee subafdelingen echter voortbestaan tot 1865. De ingenieurs van Rijkswaterstaat verrichtten ook werkzaamheden voor de provincies, maar daaraan kwam in de jaren 1865-1882 geleidelijk aan een eind. De provincies moesten van het Rijk hun eigen provinciale waterstaatsdiensten oprichten. In 1876 werd besloten de in 1819 aan de provincies overgedragen werken weer in beheer en onderhoud terug te nemen bij het Rijk.[2]</p> <p>De afdeling Waterstaat had een uitgebreid takenpakket. Zo hield Waterstaat zich bezig met beleid en uitvoering van werkzaamheden te water en te land. Na 1850 was het beleid van Waterstaat gericht op aanbevelingen van de inspecteurs L.J.A.van der Kun, J.H. Ferrand, F.W. Conrad en H.F. Fijnje. Zij hadden een tweetal rapporten gepubliceerd in 1854 en 1861 waarin werd gepleit voor normalisatie, kanalisatie en verbetering van de riviermonden. In 1875 werd het rivierbeheer zelfs onttrokken aan de regionale districten door de oprichting van de dienst Rivierbeheer onder een hoofdingenieur die leiding gaf aan vijf speciale rivierarrondissementen.[3]</p> <p>Op het gebied van kanalen en scheepvaart werd in 1863 besloten om de scheepsverbindingen van Amsterdam en Rotterdam met de zee te verbeteren. Het Noordzeekanaal werd aanvankelijk door de particuliere Amsterdam­se Kanaalmaatschappij uitgevoerd in concessie, maar in 1882 moest de Staat de lasten overne­men. Het project van de Nieuwe Waterweg werd bijvoorbeeld al vanaf het begin door het Rijk uitgevoerd (onder leiding van ingenieur P. Caland). De aanleg van kanalen gebeurde wel door derden waarbij de waterstaatsdienst toezicht en advies gaf. Naast kanalen en rivieren onderhield Waterstaat ook de zeeweringen. Het beheer en onderhoud van zeeweringen gebeurde vanaf 1819 door de provincies, maar in 1876 kwamen veel projecten weer in eigen beheer. Er waren echter uitzonderingen, waarbij regionale waterschappen met het dijkbeheer waren belast. Rijk en provincies subsidieerden soms de waterschappen in het belang van een goed dijkbeheer, zoals de zogenaamde 'calamiteuze polders' in Zeeland.[4]</p> <p>De aanleg van wegen stagneerde rond 1855, doordat een netwerk van verharde nationale wegen voltooid was. Het wegennetwerk zou pas in de twintigste eeuw weer gaan groeien door het toenemende autoverkeer. Ook lag de focus van Waterstaat op de uitbreiding van het spoorwegnet. De toenemende bemoeienis van het Rijk met de spoorwegen zorgde ervoor dat eind 1860 binnen Binnenlandse Zaken de een (11e) afdeling Spoorwegen werd opgericht, afgescheiden van de 3e afdeling Water­staat.[5] Het verlenen van vergunningen, concessies en houden van toezicht op het verkeer en vervoer te land en te water gebeurde in de eerste helft van de 19de eeuw door de afdeling Nijverheid van het departement van Binnenlandse Zaken (tot 1824 en vanaf 1846) of bij dat van Financiën (1824-1845). De afdeling Waterstaat werd wel vaak betrokken bij de technische aspecten die bij deze administratie kwam kijken.[6]</p> <p>Verder viel de zorg voor (een deel van) de landsgebouwen van 1815 tot 1922 onder de administratie van de Waterstaat. Overige werkzaamheden was de bemoeienis met door het Rijk gesubsidieerde kerkgebouwen. Daar hielden de ingenieurs en opzichters van de waterstaat zich van 1824 tot en met circa 1870 bezig met het beoordelen van ontwerpen (soms ook de opmaak), de controle van bestekken, begrotingen en het toezicht op de uitvoering. Op het departement zelf werd deze bemoeienis meer beschouwd als een `oneigenlijke' activiteit van de dienst.[7]</p> <p>De Rijkswaterstaatsdienst maakte vanaf 1839 gebruik van 'Algemene Voorschriften' van de Waterstaat voor de opstelling van bestekken. Deze werden later regelmatig aangepast. Sommige waterstaatswerken werden in concessie uitgevoerd, maar wel onder toezicht van het Rijk. Tot 1860 werden grote werken als regel in meerdere duidelijk afgebakende bestekken aanbesteed en waren verscheidene aannemers erbij betrokken. Na dat jaar ging het Rijk bij omvangrijke projecten liever met één partner in zee. Dit leidde tot schaalvergroting: verscheidene aannemers gingen als vennoten een firma vormen, die wel in staat was grote werken uit te voeren.[8]</p> <p> </p>

<p>Vanaf het midden van de negentiende eeuw werden de spoorwegen een serieuze concurrentie voor de traditionele vervoermiddelen op de weg. Eind 1860 werd besloten om de taken op het gebied van de spoorwegen af te scheiden van de afdeling Waterstaat, omdat deze taken te omvangrijk werden. Daarom werd de 11e afdeling Spoorwegen opgericht. Bij de aanleg van spoorwegen heeft de rol van het Rijk zich lange tijd voornamelijk beperkt tot het verlenen van concessies aan particulieren voor aanleg en exploitatie. Alleen de Rijnspoor (Amsterdam-Utrecht-Arnhem) werd grotendeels door het Rijk aangelegd, maar beheer en exploitatie ervan overgedragen aan de particuliere Nederlandsche Rhijnspoorweg Maatschappij. Om een sluitend spoorwegnet te verkrijgen was echter een actievere rol van het rijk nodig. In 1860 werd besloten tot staatsaanleg, zij het dat ook particulieren spoorlijnen konden blijven aanleggen. In 1860 werd de Raad van Toezicht opgericht die de verschillende spoorwegmaatschappijen controleerden.[1]</p> <p>De aanleg geschiedde door de nieuw opgerichte Algemene Dienst voor de aanleg van Staatsspoorwegen, de eerste jaren onder supervisie van een Commissie voor de Staatsspoorwegen. Deze dienst maakte geen deel uit van Rijkswaterstaat, wel vervulden waterstaatsingenieurs daarin leidinggevende functies. Tegen 1880 was het net van hoofdlijnen in grote trekken gereed. Exploitatie bleef een zaak van particuliere maatschappij­en. Naast de eigenlijke spoorwegen werden ook lokaalspoor- en tramwegen aangelegd door particuliere ondernemingen. De eerste categorie kende een maximum snelheid van 30 kilometer per uur en de tramwegen van 15 kilometer. Het Rijk verleende vaak subsidie voor de aanleg.[2]</p> <p> </p>

<p>Het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid (WHN) werd opgericht in 1877. Dit Ministerie was nieuw en nam taken over van het ministerie van Binnenlandse Zaken (waterstaat, spoorwegen en nijverheid) en van Financiën (posterijen, telegrafie en de Rijn-, Maas- en Scheldevaart). WHN werd opgericht, omdat het Ministerie van Binnenlandse Zaken te omvangrijk was geworden. Vooral technische zaken moesten gedelegeerd worden, waardoor de departementshoofden te weinig grip hadden op de uitgaven, zoals bij het aanleg en beheer van openbare werken.[1]</p> <p>Minister Thorbecke was tegen een inkrimping van Binnenlandse Zaken, maar in november 1877 zette het kabinet van Kappeyne van de Coppello de plannen toch door. De minister van Binnenlandse Zaken zou het volgens het kabinet te druk hebben met alle taken, terwijl hij ook moest optreden als formateur van het kabinet. Door taken van Binnenlandse Zaken te verplaatsen zou de minister meer tijd hebben voor andere werkzaamheden.[2]</p> <p>WHN had bijna alle taken omtrent infrastructuur en volkswelvaart onder zich met uitzondering van bepaalde landbouwzaken. In 1892 werd een staatscommissie ingesteld om waterstaatswetgeving tot stand te brengen (deze ontwikkeling was al twintig jaar bezig), al werd de Waterstaatwet pas in 1900 ingevoerd. Deze wet gaf aan welke instanties verantwoordelijk waren voor het beheer van waterstaatswerken. Hiermee werd een wettelijke grondslag gegeven aan de dienst Rijkswaterstaat. Vanaf 1881 stonden aan het hoofd van de afdelingen en de waterstaatsdienst hoofdinspecteurs. Zij waren in eerste instantie belast met uitvoerende taken, maar kregen later ook meer invloed op de beleidsvoorbereiding. Vanaf 1900 adviseerden zij de minister ook inzake de voorbereiding en uitvoering van regelgeving en de beoordeling van ontwerpen van belangrijke werken.[3]</p> <p>Na een aantal jaren ondervond het nieuwe ministerie vanuit de Tweede Kamer kritiek. De uitgaven zouden te zeer zijn gestegen, waarbij de openbare werken bevoordeeld werden ten nadele van handel en nijverheid. De meeste bewindslieden hadden dan ook een technische achtergrond. Inderdaad steeg de begroting van WHN tussen 1895 en 1905 met liefst 62 procent. Pas geleidelijk aan zou het besef doordringen, dat de overheidstaken zich structureel uitbreidden en terugkeer naar de 'nachtwakersstaat' niet meer mogelijk was.[4]</p> <p> </p>

<p>Het Ministerie van Waterstaat werd opgericht op 7 september 1905. Het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid (WHN) werd als voorganger opgesplitst, omdat het te groot was geworden. Het WHN kreeg pas met het Koninklijke Besluit van 25 juni 1906 Stb. 137 de naam van Waterstaat. De taken van WHN werden al wel aan het begin van 1906 overgedragen aan Waterstaat.[1] De regering wilde het sociaaleconomische beleid onder één ministerie verenigen. Het Ministerie van Waterstaat bleef officieel tot 1945 bleef bestaan.[2]</p> <p>Waterstaat was na de reorganisatie ingericht met een voornamelijk technisch karakter. De belangrijkste taakafdelingen waren Waterstaat en Spoorwegen. In 1918 werd de afdeling Waterstaat opgesplitst in Waterstaat T (technische zaken) en A (administratieve zaken). Vervolgens werd de eerste afdeling in 1930 opgevolgd door de Directie van de Waterstaat, terwijl Waterstaat A werd opgevolgd door Waterstaatsrecht.</p> <p>In 1916 kwamen Arbeidersverzekering en Werkloosheidsverzekering en Arbeidsbemiddeling bij Waterstaat. In 1918 gingen deze afdelingen echter al over naar het nieuwe Departement van Arbeid. Eind 1922 werden Scheepvaart en Mijnwezen toegevoegd aan Waterstaat, waarna deze afdelingen 1926 samen werden gevoegd met Spoorwegen tot de afdeling Vervoer en Mijnwezen. In 1940 werd deze afdeling opgesplitst in de afdeling Vervoer en bureau Mijnwezen.[3]</p> <p>Binnen het departement stonden vanaf 1914 twee inspecteurs-generaals aan het hoofd van een afdeling en ze hadden de leiding over de Dienst Rijkswaterstaat (het Corps ingenieurs van de Waterstaat en der Publieke werken geheten voor 1848). Rijkswaterstaat was gericht op de uitvoerende taken binnen Waterstaat, terwijl het ministerie in Den Haag was gericht op de beleidszaken.[4] In 1930 werd het departement met de Dienst Rijkswaterstaat geïntegreerd, nadat er lang kritiek was over de bureaucratische methoden die werden gehanteerd. Deze werden veroorzaakt door de hiërarchische structuur binnen het departement. Een integratie van de beleidsvoerende en uitvoerende ambtenaren moest dit verminderen. De functie van inspecteur-generaal werd toen opgeheven en vervangen door de functie van directeur-generaal.[5]</p> <p>Een belangrijke functionele dienst was de Dienst (later Directie) van de Zuiderzeewerken die in 1919 werd opgericht. Deze dienst stond direct onder de minister en los van de Rijkswaterstaatsorganisatie. Pas in 1935 werd deze dienst formeel de verantwoordelijkheid van de Directeur-generaal van Rijkswaterstaat.</p> <p> </p> <p>Verder ontstonden er steeds meer functionele diensten:</p> <p>- Rivierbeheer bestond al vanaf 1875.</p> <p>- Vanaf 1920 kreeg de afdeling Waterstaat A een bureau Luchtvaart die in 1930 Luchtvaartdienst heette.</p> <p>- Een geologische dienst vanaf 1922.</p> <p>- In 1923 werd een district Wegentechniek (Centrale Dienst voor</p> <p>Wegen en Bruggen vanaf 1936) opgericht en de Rijksverkeersinspectie in 1936.</p> <p>- Een Meetkundige Dienst vanaf 1931.</p> <p>- De al in 1875 opgerichte dienst Rivierbeheer werd in 1933 gesplitst in aparte directies voor respectievelijk de Bovenrivieren en de Benedenrivieren.[6]</p>

<p>Het takenpakket van de afdeling Waterstaat bestond voornamelijk uit de taken van de afdelingen Waterstaat en Spoorwegen zoals die ressorteerde onder het Ministerie van Binnenlandse zaken tot 1877. Vanaf 1898 kwamen hier ook taken bij voor de landsgebouwen.</p> <p>De Afdeling Waterstaat hield zich voor een groot deel bezig met ‘natte’ waterstaatswerken. Zo werd in 1863 besloten de scheepsverbindingen van Amsterdam en Rotterdam met de zee te verbeteren. Het Noordzeekanaal werd aanvankelijk door een particuliere instantie, de Amsterdam­se Kanaalmaatschappij, in concessie uitgevoerd, maar in 1882 moest de Staat de lasten overne­men. De Nieuwe Waterweg werd van meet af aan door het Rijk uitgevoerd, en wel onder leiding van ingenieur P. Caland die als projectleider als het ware uit de vaste organisatie van Rijkswaterstaat was losgemaakt. Van 1881-1893 werd ook de aanleg van het Merwedekanaal door middel van een projectorganisatie gerealiseerd.</p> <p>Daarnaast hield Waterstaat zich bezig met ‘droge’ waterstaatswerken, zoals sporen en wegen. Onder de afdeling Waterstaat werd tegen 1880 de grote sporen van het spoorwegennetwerk voltooid. De exploitatie van spoor-en tramwegen bleef een zaak van particulieren maatschappijen. De afdeling Waterstaat hield hier wel toezicht op.</p> <p>Verder regelde Waterstaat ook het vervoer te water en te land. In 1900 nam het wegvervoer toe, waardoor de overheid zich genoodzaakt zag zich te bemoeien met het personen-en goederenvervoer over de weg. Daarom bepaalde de minister van WHN in 1898 dat personen alleen met zijn toestemming op de wegen mochten rijden met een mechanisch voortbewogen voertuig. Tot 1890 moest men ook vergunningen aanvragen voor het uitbaten van openbare vervoersdiensten, maar dit werd later beperkt door het voorschrijven van veiligheidsvoorschriften.</p> <p>Waterstaat verzorgde ook toezicht op het verkeer en vervoer te water. In 1891 kwam er een algemeen politiereglement voor rivieren, kanalen, havens, sluizen en bruggen tot stand. Ambtenaren van de Waterstaat en havenmeesters moesten dit reglement (naast rijks- en gemeentepolitie) naleven. Daarbij onderhield Waterstaat ook financiële aspecten van het verkeer. Al werden in 1899 en 1900 de tollen op de kanalen en wegen van het Rijk afgeschaft. Aan particulieren, die wegen wilden aanleggen en exploiteren, werd door toen nog wel tolheffing verleend tot in de twintigste eeuw. Het financieel beheer over de openbare middelen van vervoer viel daarentegen onder het departement van Financiën.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>De Afdeling Generaal Secretariaat was een facilitaire afdeling. Het kabinet viel ook onder deze afdeling.[1]</p>

<p> </p> <p> </p> <p> </p>

<p>De Afdeling Waterstaat S werd in het najaar van 1900 al opgeheven.</p>

<p>In 1903 werden de afdelingen Waterstaat T en Waterstaat A samengevoegd tot de afdeling Waterstaat. Het takenpakket werd minder uitgebreid dan de Afdeling Waterstaat van 1878 tot 1905, omdat er een aparte afdeling Spoorwegen was opgericht in 1901.</p>

<p>In de peridode van 7 november 1877 t/m 1 januari 1878 bestonden er de volgende afdelingen: ‘Nijverheid en Landbouw’ en ‘Handel en Scheepvaart’. Deze afdelingen werden samengevoegd in de afdeling Handel en Nijverheid. De taken van de afdeling Handel en Nijverheid zijn te verdelen over zes beleidsterreinen: handel, landbouw, vervoer, nijverheid, scheepvaart en visserij. In 1893, 1898 en 1901 kromp het takenpakket in, omdat de afdelingen Arbeid en Fabriekswezen (1893-1901), Landbouw (1898-1901) en Spoorwegen (1901-1905) werden opgericht die taken overnamen. Toen Arbeid en Fabriekswezen in 1901 werd opgeheven kwamen taken die te maken hadden met de Hinderwet en Stoomwet weer terug bij Handel en Nijverheid. De sterk groeiende afdeling Nijverheid en Handel werd op 1 november 1906 gesplitst in een afdeling Nijverheid en een afdeling Handel.[1]</p> <p> </p> <p>Handel</p> <p>De taak van de afdeling Handel en Nijverheid beperkte zich op het onderdeel buitenlandse handel tot het adviseren aan Buitenlandse Zaken, Financiën en Justitie over handelsverdragen en de heffing van in- en uitvoerrechten. Wel was WHN in 1891 een van de initiatiefnemers bij de oprichting van de Commissie voor de Handelspolitiek. De uitgave van de ‘Consulaire Berichten’ was in de periode 1877-1932 afwisselend een zaak voor de afdeling Handel en Nijverheid en Buitenlandse Zaken.[2]</p> <p> </p> <p>Nijverheid</p> <p>De overheid voerde geen actief industriebeleid. Wel verleende de overheid incidenteel steun aan tentoonstellingen op het gebied van de nijverheid. Ook hield het Rijk toezicht op de plaatsing van stoomtoestellen en op de oprichting en wijze van inrichting van bedrijven die gevaar, schade of hinder konden veroorzaken. Voor het gebruik van stoomtoestellen was toestemming vereist van de betrokken minister. Hij baseerde zijn besluit op het rapport van deskundigen en vanaf 1855 van de Dienst voor het Stoomwezen.</p> <p>Bij de hinderwetzaken gold een werkverdeling tussen het Rijk en de lagere overheden (gemeenten en provincies). Het stoomwezen viel tot 1893 onder de administratie van de Nijverheid, de hinderwetzaken tot 1868 onder de afdeling Binnenlands Bestuur en van 1868 tot 1893 eveneens onder Nijverheid. In 1893 gingen beide taken over op de nieuwe afdeling Arbeid.[3]</p> <p> </p> <p>Landbouw</p> <p>Niet alle landbouwtaken vielen standaard onder de afdeling nijverheid en handel. Zo vielen de veeartsenij en het landbouwonderwijs onder Binnenlandse Zaken en de jacht en visserij onder Justitie. Wel kwam het in 1886, in verband met al jaren heersende recessie in de landbouw, tot de instelling van een staatscommissie tot onderzoek naar de toestand van de landbouw. De in 1890 door de commissie uitgebrachte rapporten en adviezen bepleitten een actiever en geconcentreerd landbouwbeleid. Ook het (in 1884 opgerichte) Nederlandsch Landbouw Comité en de provinciale landbouwmaatschappijen drongen aan op concentratie, zo mogelijk onder een eigen ministerie.[4]</p>

<p>De afdeling Posterijen was afkomstig van het Ministerie van Financiën, totdat het op 7 november 1877 overging naar het nieuwe Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid. Het takenpakket bleef vrijwel onveranderd bij de overgang naar WHN, totdat in 1880 de afdeling werd uitgebreid met de Rijkspostspaarbank. De belangrijkste verandering binnen de afdeling was toen het hoofdbestuur van de Dienst der Rijkstelegraaf in 1884 aan het hoofd van de Posterijen werd opgedragen.[1]</p> <p>De Postwet uit 1850 en de Telegraafwet van 1852 vormden lange tijd het wettelijk kader voor de uitvoering van de diensten omtrent posterijen en telegrafie. Vanaf 1881 kreeg het Rijk steeds meer bemoeienis met de telefonie. De Postwet van 1850 handhaafde het monopolie van de Staat en legde de basis voor de oprichting van een groot aantal postkantoren, die hun loketten ook open stelden voor de Rijkstelegraaf en (vanaf 1881) de Rijkspostspaarbank. De Telegraafwet van 1850 regelde de deelname van het Rijk in aanleg en exploitatie van telegraaflijnen. [2]</p>

<p>De afdeling Telegrafie was afkomstig van het Ministerie van Financiën, totdat het op 7 november 1877 overging naar het nieuwe Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid.[1] De Postwet uit 1850 en de Telegraafwet van 1852 vormden lange tijd het wettelijk kader voor de uitvoering van de diensten omtrent posterijen en telegrafie. Vanaf 1881 kreeg het Rijk steeds meer bemoeienis met de telefonie. De Postwet van 1850 handhaafde het monopolie van de Staat en legde de basis voor de oprichting van een groot aantal postkantoren, die hun loketten ook open stelden voor de Rijkstelegraaf en (vanaf 1881) de Rijkspostspaarbank. De Telegraafwet van 1850 regelde de deelname van het Rijk in aanleg en exploitatie van telegraaflijnen.[2]</p>

<p>In 1886 werden de afdelingen Posterijen en Telegrafie samengevoegd tot de afdeling Posterijen. De Postwet uit 1850 en de Telegraafwet van 1852 vormden het wettelijk kader voor de uitvoering van de diensten omtrent posterijen en telegrafie. Vanaf 1881 kreeg het Rijk steeds meer bemoeienis met de telefonie. De telefoonnetten werden voornamelijk door particulieren uitgebaat die concessie moest vragen aan de gemeentebesturen. Dit zou pas veranderen in 1927 toen het Rijk alle telefoonnetten van particulieren over had genomen.[1]</p>

<p>De Afdeling Arbeid en Fabriekswezen werd opgericht in 1893. Het stoomwezen en de hinderwetszaken waren afkomstig van de Afdeling Handel en Nijverheid (1878-1906) die ook onder het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid (WHN) ressorteerde. Deze maatregelen waren primair bedoeld om de openbare veiligheid te handhaven en niet zozeer de arbeiders binnen de fabrieken te beschermen.[1]</p> <p> In 1892 werd bepaald dat de sociale of arbeidswetgeving begin 1893 van het Ministerie van Justitie zou worden overgebracht naar het Ministere van Waterstaat, Handel en Nijverheid (WHN). De Afdeling Arbeid en Fabriekswezen kreeg op deze manier zowel een taakonderdeel van de ‘technische nijverheid’ als taken vanuit de sociale kant om de arbeidsomstandigheden te verbeteren. In de jaren daarna werd de sociale wetgeving voortvarend aangepakt: in 1895 kwam de Veiligheidswet tot stand, in 1897 gevolgd door de Wet op de Kamers van Arbeid en in 1901 door de Ongevallenwet. In dat laatste jaar verhuisde de afdeling naar Binnenlandse Zaken onder gelijktijdige naamsverandering in Arbeid, omdat het fabriekswezen werd verplaatst naar de Afdeling Handel en Nijverheid van WHN (waar het voor 1893 ook ressorteerde).[2]</p>

<p>In 1901 werd de Afdeling Landbouw verplaatst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken naar het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid. Dit gebeurde tijdens de aantreding van het kabinet-Kuyper, omdat Kuyper, die Binnenlandse Zaken ging beheren, zich voor landbouwzaken niet geschikt achtte.[1]</p> <p>Vanaf de eeuwwisseling werd de overheidsbemoeienis met de landbouwsector iets groter. Tot laat in de negentiende eeuw was die overheidsbemoeienis gering gebleven. De Afdeling Landbouw kreeg extra taken omtrent toezicht op de veeartsenij, toezicht op de landbouwscholen, voorlichting over de landbouw en domeinbeheer, toezicht op de kwaliteit van de productie en de bescherming van cultuurgewassen.[2]</p>

<p>Deze afdeling was een afsplitsing van de Afdeling Handel en Nijverheid. De afdeling Spoorwegen nam ook taken over van de afdeling Waterstaat.</p>

<p>In 1930 werd Waterstaat geïntegreerd met de Dienst Rijkswaterstaat. De functie van inspecteur-generaal werd toen opgeheven, en vervangen door de functie van directeur-generaal. De directeur-generaal had vanaf 1930 de leiding over de Directie Waterstaat en Waterstaatsrecht.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>In 1918 werd de afdeling Waterstaat gesplitst in twee afdelingen: één voor technische en één voor administratieve zaken. Van 1900-1903 had de afdeling waterstaat dezelfde splitsing onder het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid. De inspecteurs-generaals stonden ieder aan het hoofd van een afdeling.</p> <p>Aan het begin van de twintigste eeuw leidde de ontwikkeling van het autoverkeer tot nieuwe wegenaanleg. Daarom werden in 1927 landelijke Rijkswegenplannen ontworpen.[1]</p>

<p>In 1918 werd de afdeling Waterstaat gesplitst in twee afdelingen: één voor technische en één voor administratieve zaken. Van 1900-1903 had de afdeling waterstaat dezelfde splitsing onder het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid. De inspecteurs-generaals stonden ieder aan het hoofd van een afdeling. Naast administratieve zaken had de afdeling Waterstaat A vanaf 1920 ook bemoeienis met de luchtvaart, hoewel pas in 1929 de Luchtvaartwet van kracht werd.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>Vanaf circa 1920 had het departement van Waterstaat bemoeienis met de luchtvaart, hoewel pas in 1929 de Luchtvaartwet van kracht werd.[1]</p> <p> </p>

<p>Er kwam steeds meer kritiek op de onlogische bureaucratische structuur van het Ministerie van Waterstaat. Daarom werd in 1930 de dienst Rijkswaterstaat geïntegreerd met het Ministerie van Waterstaat. De Directie van de Waterstaat werd opgericht en nam de taken van de afdeling Waterstaat T over. Daarnaast ontstond de afdeling Waterstaatsrecht die de taken van de afdeling Waterstaat A overnam.</p> <p>De Directie hield zich bezig met alle technische waterstaatszaken. De Directie der Zuiderzeewerken viel echter pas in 1935 formeel onder de verantwoordelijkheid van de directeur-generaal. Toen het in 1919 werd opgericht stond de toenmalige ‘Dienst’ der Zuiderzeewerken direct onder de minister en los van de Rijkswaterstaatorganisatie. In de praktijk viel de uitvoering van de Zuiderzeewerken echter al onder de afdeling Waterstaat T. Naast de Zuiderzeewerken had de Directie ook de verantwoordelijkheid over de geologische dienst vanaf 1922.</p> <p>Verder ontstond in de jaren ’30 meer behoefte aan wettelijke regelingen voor toezicht op het verkeer (te weg en water). Zo werd in 1936 de Rijtijdenwet ingevoerd en de Rijksverkeersinspectie opgericht (zie verder onder structuur). In 1938 werden landelijke Rijkswegen plannen ontworpen.[1]</p> <p> </p>

<p>Er kwam steeds meer kritiek op de onlogische bureaucratische structuur van het Ministerie van Waterstaat. Daarom werd in 1930 de dienst Rijkswaterstaat geïntegreerd met het Ministerie van Waterstaat. De afdeling Waterstaatsrecht werd opgericht en nam de taken van de afdeling Waterstaat A over. Daarnaast ontstond de Directie van de Waterstaat die de taken van de afdeling Waterstaat T overnam.</p> <p>Waterstaatsrecht kreeg de verantwoordelijkheid over de wettelijke regelingen omtrent het waterstaatsbestuur en allerlei juridische aspecten (verlenen vergunningen en concessies) daarvan. Daarnaast kreeg de afdeling taken ten aanzien van het bestuur van waterschappen en daaraan gekoppelde hoger beroep uitspraken van de Gedeputeerde Staten. Onder Waterstaatrecht werd Bureau Luchtvaart vervangen door de Rijksluchtvaartdienst.[1]</p>

<p>De taken op dit beleidsterrein waren sinds 1861 onttrokken aan de afdeling Waterstaat en opgedragen aan een aparte afdeling Spoorwegen. In 1923 werd de Spoorwegraad ingesteld die de ministers of andere bestuurders van spoorwegdiensten gevraagd en ongevraagd advies geeft over alles wat betrekking heeft de spoorwegen.[1]</p>

<p>In 1926 werden de afdelingen Scheepvaart, Mijnwezen en Spoorwegen samengevoegd. In 1937 werd de N.V. 'Neder­landse Spoorwegen' opgericht. De spoor- en tramwegmaatschappijen waren verbrokkeld over een groot aantal maatschappijen. Dit leidde tot gebrek aan efficiëntie en kreeg steeds meer bezwaren vanuit het publiek en maatschappij. Geleidelijk aan werd de efficiëntie verbeterd. Vanaf 1937 waren de tarieven en reglementen geconcentreerd onder de NS.</p> <p>In 1926 moest het spoorwegtoezicht zich houden aan bepaalde regels van de Wet Openbare Vervoermiddelen. Hierdoor moesten er weer meer vergunningen worden aangevraagd, vooral voor het autobusverkeer dat sterk gegroeid was. In 1936 ontstond er steeds meer behoefte om toezicht te houden op het gehele verkeer, zowel te water als op de weg. Daarom werd in 1936 de Rijksverkeersinspectie opgericht.[1]</p>

<p>Deze afdeling kwam in 1916 over van het Ministerie van Financiën. In 1918 ging de afdeling naar het Ministerie van Arbeid.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>De afdeling Werkloosheidsverzekering en Arbeidsbemiddeling werd opgericht in 1916. In 1918 ging de afdeling naar het Ministerie van Arbeid.[1]</p> <p> Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog bestonden in Nederland 32 gemeentelijke werkloosheidsfondsen. In augustus 1914 kwam minister M.W.F. Treub met een voorlopige regeling, die steun van rijkswege mogelijk maakte. In 1916 werd het Centraal Bureau Werkloos­heidsverzekering ingepast in de nieuw opgerichte Rijksdienst voor de Werkloosheidsverzekering en Arbeids-bemiddeling. Het Werkloosheidsbesluit-1917 bepaalde, dat werklozenkassen uit 's Rijks kas subsidie konden krijgen, die voor de helft op de gemeenten zou worden verhaald. Rijk en gemeenten oefenden controle uit op de uitkeringen.[2]</p> <p> Ook op het terrein van arbeidsbemiddeling lag het initiatief vóór 1914 bij de gemeenten waar plaatselijke arbeidsbeurzen waren opgericht. In dat jaar verscheen het verslag van een in 1909 ingestelde staatscommissie Werkeloosheid, waarin werd gepleit voor rijksbemoeienis met de arbeidsbemiddeling. Dit resulteerde nog in hetzelfde jaar in de oprichting van een Centrale Rijksarbeidsbeurs, die in 1916 werd samengevoegd met het Centraal Bureau Werkloosheidsverzekering tot de Rijksdienst voor de Werkloosheidsverzekering en Arbeidsbemiddeling. Deze dienst bevorderde de arbeidsbemiddeling zowel in Nederland als in de buurlanden en coördineerde de intergemeentelijke diensten.[3]</p>

<p>Eind 1922 werd het departement van Landbouw, Nijverheid en Handel opgeheven, waardoor de afdelingen Scheepvaart en Mijnwezen bij Waterstaat kwamen. Onder Scheepvaart viel de Scheepvaartinspectie (opgericht in 1909) en de Raad voor de Scheepvaart (die optrad bij scheepsrampen). De inspectie moest toezicht houden op alle zeeschepen, waaronder de bouw of reparatie van schepen.[1]</p>

<p>De afdeling Mijnwezen kwam eind 1922 terug bij het Ministerie van Waterstaat. Voor de terugkomst bij Waterstaat, ressorteerde Mijnwezen onder de afdeling Nijverheid van WHN (1877-1905) en als laatste nog onder Landbouw, Nijverheid en Handel (vanaf 1906).</p> <p>Na de afscheiding van België in 1830 stelde de overheidsbemoeienis met de mijnen al weinig meer voor. Vanaf 1902 hield de Mijnraad in ieder geval toezicht op de wijze waarop het Staatsmijnbedrijf in Limburg werd geleid. Verder adviseerde de Mijnraad de minister met alles wat op het mijnwezen betrekking had. Hierdoor correspondeerde de afdeling Mijnwezen veel met de Mijnraad.[1]</p> <p> </p>

<p>De in 1919 opgerichte Dienst (later Directie) der Zuiderzeewerken stond direct onder de minister en los van de Rijkswaterstaatsorganisatie. Voor advisering inzake beleidskwesties bij de Zuiderzeewerken aan de minister was in 1918 de Zuiderzeeraad (1918-1969) in het leven geroepen. In 1925 volgde de oprichting van de Rijksdienst ter uitvoering van de Zuiderzeesteunwet (1925-1975), bedoeld voor de steunverlening aan werkeloos geworden vissers. Daarnaast bestond de Generale Commissie Zuiderzeesteunwet (1925-1975) voor de schadeloosstelling aan vissers.[1] Pas in 1935 viel deze dienst formeel onder de Directeur-Generaal van Rijkswaterstaat.[2]</p> <p> </p>

<p>De eerste Rijks Geologische Dienst bestond, hoewel niet steeds onder dezelfde naam, sedert 1903. In dat jaar richtte de minister van Waterstaat, ir. C. Lely, de Dienst der Rijksopsporing van Delfstoffen in Nederland (ROD) op. In 1918 werd deze dienst omgezet in de Rijks Geologische Dienst en gevestigd in Haarlem.</p> <p>De Geologische Dienst deed met name onderzoek naar de bodemgesteldheid, het grondwater en de aanwezigheid van delfstoffen in Nederland. Ook bracht de dienst de Nederlandse ondergrond in kaart door zowel de opbouw van de ondergrond als de geologische processen weer te geven. Deze dienst viel vanaf 1935 onder de leiding van de directeur-generaal. In 1936 werd de geologische dienst verenigd met het Geologisch bureau voor het Nederlands mijngebied vanwege bezuinigingsredenen en ondergebracht in de Geologische Stichting.</p> <p> </p>

<p>In 1936 werd de geologische dienst verenigd met het Geologisch bureau voor het Nederlands mijngebied tot de Geologische stichting. Dit was vanwege bezuinigingsredenen.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>Vanaf 1877 viel de afdeling Posterijen en Telegrafie onder het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid (WHN). In 1893 werden de taken van deze afdeling gedelegeerd naar het Hoofdbestuur der Posterijen en Telegrafie. Het Hoofdbestuur werd zelfstandig en kreeg een eigen directeur-generaal, maar bepaalde zaken bleven voorbehouden aan de minister. De Postwet uit 1850, de Telegraafwet van 1852 en de Telegraaf-en Telefoonwet van 1904 vormden lange tijd het wettelijk kader voor de uitvoering van de diensten omtrent posterijen en telegrafie.[1]</p> <p>Ook bleef het Hoofdbestuur deel uit maken van de departementsbegroting van het Ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid. Er was lange tijd wrijving tussen de Staten-Generaal en het Hoofdbestuur, omdat de Staten-Generaal geen inzicht had in de financiële positie van het bedrijf. Per 1 januari 1915 werd het Hoofdbestuur een Staatsbedrijf, maar door de aanhoudende bemoeienis van de minister en het parlement kon een bedrijfsmatige aanpak slecht ontwikkeld worden. Terwijl het bedrijf gebaat was met een financieel onafhankelijke positie.[2]</p> <p>In de jaren 1923-1925 werden er verschillende commissies ingesteld om de bedrijfsvoering te verbeteren (commissie Nolting, tweede commissie Nolting, en commissie Royen). Deze commissies keken naar de functionering van de Algemene Dienst, de Technische Dienst en het Hoofdbestuur. De adviezen pleitte voor een zelfstandigere bedrijfsvoering, een andere begrotingsprocedure, en het bezit van eigen kasmiddelen. Het duurde echter lang voordat er verandering in het bedrijf kwam.[3]</p> <p>Vanaf 1928 werd pas officieel de term ‘Telefonie’ aan de titel van het bedrijf toegevoegd.</p> <p>De PTT kon vanaf 1928 een commerciële boekhouding gaan voeren door de invoering van de Comptabiliteitswet van 1927 en de Aanwijzingswet van 1928. Door deze ontwikkelingen werd de PTT officieel een Staatsbedrijf, omdat het vanaf 1929 eindelijk een eigen begroting kon voeren. De Postcheque- en Girodienst was in 1918 opgericht met een eigen directeur, maar was wel onderdeel van de PTT. Enkele ambtenaren op het departement bleven belast met de behandeling van de voorstellen van het Hoofdbestuur, totdat in 1933 de bemoeienis overging op het departement van Binnenlandse Zaken.[4]</p> <p>Aan het begin van de jaren ’30 leed het bedrijf onder de economische depressie, waardoor er bezuinigingen doorgevoerd werden. Desalniettemin werd de commerciële ontwikkeling van de PTT voortgezet.[5]</p> <p> </p>

<p>Op 6 april 1814 veranderde het Commissariaat-Generaal voor Binnenlandse Zaken naar het Secretariaat van Binnenlandse Zaken. W.F. Röell was op 29 maart 1814 al benoemd tot secretaris van staat door Willem I. Onder leiding van Röell werd in februari 1815 de organisatie van het departement omgevormd. Naast de secretaris (vanaf 1816 de secretaris-generaal) kwamen er vijf commissarissen. Elke commissaris werd belast met een deeltaak, zoals het binnenlands bestuur, het onderwijs, de geneeskunde, de landbouw en de kerkelijke zaken.</p> <p>In de Zuidelijke Nederlanden fungeerde in 1814-1815 een afzonderlijke commissaris-generaal voor Binnenlandse Zaken. Na de vereniging van Nederland en België werden beide administraties samengevoegd tot één departement onder leiding van een minister. Het takenpakket van Binnenlandse Zaken werd toen ingekrompen, omdat de erediensten en onderwijs, kunsten en weten­schappen zelfstandige administraties gingen vormen.[1]</p>

<p>Het Secretariaat van Binnenlandse Zaken ging op 16 september 1815 over naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Willem I wilde de integratie van Noord en Zuid bevorderen. Daarom wenste de Koning het aantal Belgische ministers te vergroten. In februari 1817 werd bij Binnenlandse Zaken de Belg P.C. de Coninck benoemd. Hij stelde een reorganisatievoorstel op voor de Koning. De Coninck signaleerde dat veel stukken binnen de organisatie onbewerkt en onbeantwoord bleven. Dit kwam door het groeiende aantal zaken, te weinig personeel en een onjuiste organisatie. De Coninck kreeg van Willem I daarom toestemming voor een interne reorganisatie. Er kwamen naast een Generale Secretarie en een Kabinet nu zes afdelingen elk onder een commissaris. Sindsdien werd het algemeen archief gesplitst in afdelings­archieven.[1]</p>

<p>In de periode juli 1817-oktober 1823 waren er twee afdelingen die zich bezighielden met het binnenlands bestuur. De Afdeling Binnenlands Bestuur was er voor de bestuurlijke zaken en openbare orde. Daarnaast bestond er de Afdeling Plaatselijke Belangen voor de gemeentelijke belangen.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>In de periode juli 1817 en oktober 1823 waren er twee afdelingen die zich bezighielden met het binnenlands bestuur. De Afdeling Plaatselijke Belangen was gericht op de gemeentelijke belangen. Daarnaast bestond de Afdeling Binnenlands Bestuur voor bestuurlijke zaken en openbare orde.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>De militie-en schutterijzaken vielen al vanaf 1813 onder de verantwoordelijkheid van het departement van Binnenlandse Zaken. Bij het ontstaan van het Koninkrijk Holland in 1810 werd de militieplicht ingevoerd (toen conscriptie geheten). Deze plicht werd door de bevolking gehaat. De regering van Willem I streefde er daardoor naar om de militie te laten bestaan uit vrijwilligers. Pas als te weinig vrijwilligers zich aanmelden zou door middel van loting meer manschappen aangewezen worden. De militieplicht werd geregeld in de wet op de nationale militie van 1815 en na de vereniging met België door de militiewet van 1817. Het Rijk was verdeeld in militiedistricten waarbinnen een militiecommissaris samen met de militieraad belast was met toezicht op militiezaken.[1]</p> <p> </p> <p>De schutterijen waren belast met handhaving van rust en orde. De schutterijen werden door middel van de Grondwet van 1814 heropgericht met een landelijk uniforme organisatie. Dit werd vastgelegd in de Wet op de Schutterijen van 27 februari 1815. In België gold de wet niet, maar na de vereniging van 1817 was een herziene wet nodig. Deze kwam pas tot stand in 1827. Een schutterij moest in de gemeente worden opgericht als er meer dan 2500 inwoners waren. Bij minder inwoners moest er een rustende schutterij bestaan die alleen in noodsituaties werd opgeroepen. De schutterplichtige leeftijd was 24 tot 34 jaar en sloot aan op de militiejaren. Bij de schutterij was er ook sprake van een loting als het noodzakelijke aantal schutters niet bereikt werd op vrijwillige basis. De schutters vielen onder de rechtspraak van de schuttersraden.[2]</p> <p> </p>

<p>De Afdeling Nationale Nijverheid en Statistiek werd opgericht in juni 1817. Twee bureaus maakten deel uit van de afdeling: Statistiek (tot 1820) en Administratieve Politie (tot 1823). Nijverheid verhuisde al in april 1818 naar het nieuw opgerichte departement van Publiek Onderwijs, Nationale Nijverheid en Koloniën. Via de bureaus statistiek en administratieve politie hield Binnenlandse Zaken toezicht op het bedrijfsleven (vooral binnenlands vervoer). De taken van de Administratieve Politie lagen meer op het terrein van het binnenlands bestuur. Vanaf 1822 werden nieuwe zaken daarom behandeld door de afdeling Plaatselijke Belangen van Binnenlandse Zaken.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>De feitelijke uitvoering van de armenzorg was een zaak van plaatselijke kerkbesturen en (in mindere omvang) van burgerlijke armbesturen. Naar de mening van de Koning ontbrak het bij de bestaande armenzorg aan een 'algemeen plan' en aan samenwer­king van de verschillende armbesturen. Sinds 1815 verscheen er jaarlijks een verslag over het armwezen. Binnen­landse Zaken kreeg behoefte aan meer informatie over de lokale armenzorg. Daarom werden onder de regering van Willem I kerkelijke armbesturen aangemoedigd subsidie aan te vragen bij het gemeentebe­stuur in ruil voor inzage in de administra­tie en meer invloed van de overheid.[1]</p> <p>Een zaak die acuut geregeld diende te worden, was de kwestie van het domicilie van onderstand ofwel de vraag in welke gemeente de bedeelde een uitkering zou moeten krijgen. In 1818 werd bepaald dat dit de geboorteplaats zou zijn of de gemeente waarin de bedeelde vier jaar achtereen had gewoond en belasting had betaald. Elders gemaakte kosten door het domicilie van onderstand moesten worden terugbetaald. Deze regeling leidde tot talloze geschillen tussen gemeenten en tot het heen en weer afschuiven van armen. De geschillen werden in eerste instantie beslist door Gedeputeerde Staten, maar beroep was mogelijk via de minister van Binnenlandse Zaken.[2]</p> <p>Behalve het verlenen van onderstand in geld of natura aan armen, werden wezen, bejaarden en bedelaars opgenomen in gestichten en werd gedaan aan werkverschaffing in speciale werkinrichtingen. Omdat rondzwervende bedelaars een gevaar konden vormen voor de openbare orde, bepaalde de regering in 1822, dat alle valide en voor veldarbeid geschikte bedelaars vanuit de bestaande bedelaarsgestichten in de steden moesten worden overgebracht naar de koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid. De regering sloot met deze maatschappij contracten af over aantallen te leveren werkkrachten, voor wie werd betaald door de gemeente van domicilie van onderstand. Men mocht de kolonies pas verlaten na toestemming van de minister van Binnenland­se Zaken. Ook weeskinderen en behoeftige huisgezinnen werden in de kolonies opgenomen.[3]</p> <p>De zorg voor krankzinnigen werd beschouwd als onderdeel van de armenzorg. Al vrij vroeg in de negentiende eeuw ging het Rijk over tot ondersteuning van armlastige krankzinnigen in de vorm van rijks­bijdragen aan gemeenten in de kosten van de verpleging. Het toezicht op de gestichten was in 1818 opgedragen aan Gedeputeerde Staten. Voor oprichting van gestichten was toestem­ming nodig van de Kroon. Voor kwesties als uitbrei­ding, verbou­wing en reorganisa­tie vroegen de gestichten toestemming aan Binnenlandse Zaken. Voor patiënten die voor rijksrekening werden verpleegd, sloot Binnenlandse Zaken contracten af met bestaande gestichten.[4]</p>

<p>In juni 1817 werd de Afdeling Genees- en Veeartsenijkundige Staatsregeling opgericht. Aan het hoofd stonden twee commissa­rissen: één voor de noordelijke en één voor de zuidelijke provincies. De oorsprong van de Geneeskundige Staatsregeling lag bij een Agentschap van Nationale Opvoeding dankzij de Staatsregeling van 1798 (artikel 92). Het Geneeskundig Staatstoezicht was in de praktijk een vorm van gedelegeerd bestuur, dat fungeerde als de belangrijkste schakel tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en de volksgezondheidssector. De 'Verordeningen omtrent het Geneeskun­dig Onderzoek en Toevoorzigt' van 1804, bevestigd door de Wet van 12 maart 1818, voorzagen in provinciale commissies van `geneeskundig toevoorzigt'. Deze commissies, waarvan de leden door de Kroon werden benoemd. Het ministerie deed weinig met al deze informatie.[1]</p> <p> De afdeling hield tevens toezicht op veeartsen. De taken van de veerartsen waren sterk verbonden met de bestrijding van veeziekten. Om het niveau van de veeartsen te verbeteren werd in 1821 een Rijksveeartsenijschool opgericht.[2]</p>

<p>De Afdeling Administratieve Politie hield zich bezig met verschillende bedrijfstakken van landbouw en nijverheid (o.a. binnenlands vervoer). Veel van de taken hadden overlap met het terrein van de afdelingen omtrent Binnenlands Bestuur. Daarom werd de afdeling in 1822 opgeheven. Nieuwe zaken omtrent de administratieve politie werden behandeld door de afdeling Plaatselijke Belangen (1817-1823).[1]</p> <p> </p> <p> </p> <p> </p>

<p>De Afdeling A Algemene Zaken ging vanaf 1826 de Afdeling A Centraal Beheer heten. Naast de ‘algemene’ taken kreeg de afdeling de zorg voor de geneeskunde.[1]</p> <p> Het Geneeskundig Staatstoezicht was in de praktijk een vorm van gedelegeerd bestuur, dat fungeerde als de belangrijkste schakel tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en de volksgezondheidssector. De 'Verordeningen omtrent het Geneeskun­dig Onderzoek en Toevoorzigt' van 1804, bevestigd door de Wet van 12 maart 1818, voorzagen in provinciale commissies van `geneeskundig toevoorzigt'. In de praktijk werd er weinig gedaan met de informatie die door de commissies verzameld werd.[2]</p> <p> Tot 1865 was de medische beroepsgroep verdeeld in academische geneeskundigen en de niet-gegradueerde heel- en vroedmeesters. Daarnaast waren er vroedvrouwen en bij het leger Officieren van Gezondheid. De heel- en vroedmeesters, vooral werkzaam op het platteland, dienden vanaf 1823 een opleiding te volgen aan klinische scholen. Zij werden geëxamineerd door de provinciale commissies, die ook tot taak hadden de praktijk van alle geneeskundigen regelmatig te visiteren. Ook de verstrekking van geneesmiddelen door apothekers stond onder toezicht van de commissies: voorschriften daarvoor waren opgesomd in de zogenaamde Pharmacopea Belgica.[3]</p> <p> De bestrijding van besmettelijke ziekten was een onderdeel van de provinciale geneeskundige commissies. In 1814 werd bepaald, dat kinderen van armlastigen verplicht moesten worden gevaccineerd, vanaf 1823 werden alle kinderen zonder 'pokkenbriefje' niet meer toegelaten tot het lager onderwijs. De provinciale Geneeskundige Commissies dienden volgens hun instructie vooral waakzaam te zijn als het gevaar dreigde van besmettelijke ziekten: als bijlage van hun verslagen dienden zij dan ook een `generale staat van koepokinentingen' toe te voegen.[4]</p>

<p>De afdeling Binnenlands Bestuur had de verantwoordelijkheid voor de handhaving van de openbare orde en veiligheid en onderhield daardoor nauw contact met provinciale en gemeentelijke besturen.[1]</p>

<p>De Afdeling D Armwezen en Gevangenissen werd opgericht in oktober 1823. Daarvoor ressorteerde het armwezen onder de Afdeling Armwezen en Onderstand. Beleid en uitvoering rondom de gevangenissen viel in de regel eigenlijk onder Justitie, maar in de periode 1823 tot 1842 onder Binnenlandse Zaken.</p> <p> </p> <p>Het Armwezen</p> <p>De feitelijke uitvoering van de armenzorg lag bij de plaatselijke kerkbesturen en in mindere mate bij armbesturen opgericht door burgers. Willem I vond dat de armenzorg slecht geregeld was, omdat er geen algemeen plan bestond. Wel waren er landelijke regels over de aan –en verkoop en de ruil voor ontroerende goederen, het aanvaarden van legaten en giften door instellingen van weldadigheid. Hiervoor was namelijk toestemming vereist van de centrale overheid. Vanaf 1815 verscheen een jaarlijks verslag over het armwezen.</p> <p>Een zaak die veel aandacht opeiste was de kwestie van het domicilie van onderstand. In 1818 werd besloten dat bedeelden een uitkering konden krijgen in hun geboorteplaats of in de gemeente waarin ze vier jaar achtereen hadden gewoond. Deze regeling leidde tot talloze geschillen tussen gemeenten en tot het heen en weer afschuiven van armen. Het Rijk verleende armen onderstand in geld of natura. Wezen, bejaarden en bedelaars werden opgenomen in gestichten waar ze werk kregen in speciale richtingen. Vanaf 1822 konden bedelaars, weeskinderen of behoeftige huisgezinnen opgenomen worden in koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid.[1]</p> <p>De zorg voor krankzinnigen werd beschouwd als onderdeel van de armenzorg. Al vrij vroeg in de negentiende eeuw ging het Rijk over tot ondersteuning van armlastige krankzinnigen in de vorm van rijks­bijdragen aan gemeenten in de kosten van verpleging. Het toezicht op de gestichten was in 1818 opgedragen aan Gedeputeerde Staten. Voor oprichting van gestichten was toestem­ming nodig van de Kroon. Voor kwesties als uitbrei­ding, verbou­wing en reorganisa­tie vroegen de gestichten toestemming aan Binnenlandse Zaken. Voor patiënten die voor rijksrekening werden verpleegd, sloot Binnenlandse Zaken contracten af met bestaande gestichten.[2]</p> <p> </p> <p>Gevangenissen</p> <p>Het toezicht van de gevangenissen had te maken met het gevangeniswezen, de Rijkstucht -en opvoedingswezen en reclassering. In 1821 kwam er een nieuwe organisatie tot stand die de basis ging vormen van het gevangeniswezen. In de gevangenis werd een onderscheid gemaakt voor gedetineerden die een lange straf uitzaten (huizen van correctie, - van reclusie en tuchtiging, - van militaire detentie) en gedetineerden die een korte straf uitzaten (huizen van bewaring, - van arrest, - van justitie, provoosthuizen). In de eerste helft van de negentiende eeuw was gemeenschappelijk opsluiting de praktijk.[3]</p>

<p>Het toezicht van de gevangenissen had te maken met het gevangeniswezen, de Rijkstucht- en opvoedingswezen en reclassering. In 1821 kwam er een nieuwe organisatie tot stand die de basis ging vormen van het gevangeniswezen. In de gevangenis werd een onderscheid gemaakt voor gedetineerden die een lange straf uitzaten (huizen van correctie, - van reclusie en tuchtiging, - van militaire detentie) en gedetineerden die een korte straf uitzaten (huizen van bewaring, - van arrest, - van justitie, provoosthuizen). In de eerste helft van de negentiende eeuw was gemeenschappelijk opsluiting de praktijk.[1]</p>

<p>De militie-en schutterijzaken vielen al vanaf 1813 onder de verantwoordelijkheid van het departement van Binnenlandse Zaken. Bij het ontstaan van het Koninkrijk Holland in 1810 werd de militieplicht ingevoerd (toen conscriptie geheten). Deze plicht werd door de bevolking gehaat. De regering van Willem I streefde er daardoor naar om de militie te laten bestaan uit vrijwilligers. Pas als te weinig vrijwilligers zich aanmelden zou door middel van loting meer manschappen aangewezen worden. De militieplicht werd geregeld in de wet op de nationale militie van 1815 en na de vereniging met België door de militiewet van 1817. Het Rijk was verdeeld in militiedistricten waarbinnen een militiecommissaris samen met de militieraad belast was met toezicht op militiezaken.[1]</p> <p>De schutterijen waren belast met handhaving van rust en orde. De schutterijen werden door middel van de Grondwet van 1814 heropgericht met een landelijk uniforme organisatie. Dit werd vastgelegd in de Wet op de Schutterijen van 27 februari 1815. In België gold de wet niet, maar na de vereniging van 1817 was een herziene wet nodig. Deze kwam pas tot stand in 1827. Een schutterij moest in de gemeente worden opgericht als er meer dan 2500 inwoners waren. Bij minder inwoners moest er een rustende schutterij bestaan die alleen in noodsituaties werd opgeroepen. De schutterplichtige leeftijd was 24 tot 34 jaar en sloot aan op de militiejaren. Bij de schutterij was er ook sprake van een loting als het noodzakelijke aantal schutters niet bereikt werd op vrijwillige basis. De schutters vielen onder de rechtspraak van de schuttersraden. Bij de Belgische opstand in 1830 werden zowel de dienstdoende als de rustende schutterijen gemobiliseerd (in de zogenoemde mobiele schutterijen) en opgenomen in de krijgsmacht, onder verantwoordelijkheid van het ministerie van Oorlog.[2]</p>

<p>Afdeling F Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen werd opgericht in april 1824. In de periode 1813-1815 ressorteerde onderwijs, kunsten en wetenschappen ook onder Binnenlandse Zaken, totdat het Commissariaat-Generaal voor het Onderwijs, de Kunsten en de Wetenschappen (1815-1818) werd opgericht. De invloedrijke D.J. van Ewijck werd administrateur van de afdeling.[1]</p> <p> </p> <p>Onderwijs</p> <p>Het onderwijs werd geregeld vanuit de Lager Onderwijswet van 1806 (tot 1857). Deze wet maakte onderscheid in openbare en bijzondere lagere scholen. Openbare scholen werden gefinancierd door de overheid. De bijzondere scholen waren te onderscheiden in twee klassen. De eerste klasse werd beheerd door instanties, zoals diaconieën, weeshuizen en de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. De tweede klassen werd geëxploiteerd door particulieren waar onderwijzers bekostigd werden uit school-en kostgelden.[2]</p> <p>Het middelbaar en hoger onderwijs kregen pas in de tweede helft van de negentiende eeuw hun wettelijke basis. De eerste regeling van het hoger onderwijs is opgenomen in het zogenaamde Organiek Besluit van 1815. Colleges van curatoren kregen het bestuur over de hogescholen. Zij dienden, onder toezicht van het departement, te zorgen voor de naleving van wetten en besluiten, de kwaliteit van het onderwijs, de gebouwen en het beheer van de door het Rijk verschafte gelden.[3]</p> <p>Het nijverheidsonderwijs was in de eerste helft van de negentiende eeuw weinig ontwikkeld. De nadruk lag op vorming in de praktijk. Het tekenonderwijs diende vanaf 1817 te worden gegeven op tekenacademies en tekenscholen. De (grotere) gemeenten werden door het Rijk aangewezen als verantwoordelijk voor oprichting en instandhouding ervan. De tekenscholen gaven niet uitsluitend onderwijs in het tekenen, maar vanaf 1829 ook in vakken bedoeld voor handwerkslie­den. De industriescholen waren gericht op ambacht en nijverheid die veelal werden opgericht op initiatief van particuliere instanties als de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. In 1825 verplichtte het Rijk de universiteiten tot het geven van industrieel onderwijs, ter bevordering van de nijverheid. Dit kwam alleen in Leiden (enigszins) van de grond.[4]</p> <p>De Rijksschooltoezicht was opgericht in 1801 en werkten in elk district met schoolopzieners. Als landelijk inspecteur voor het lager onderwijs fungeerde tot 1833 A. van den Ende. De schoolopzieners werden door de Kroon benoemd. Ze namen onderwijzersexamens af, gaven advies bij het oprichten van scholen en het benoemen van onderwijzers. De opzieners moesten de scholen in hun district regelmatig bezoeken en rapporteren over de kwaliteit van het onderwijs en de schoolgebouwen. De verslagen van de schoolopzieners vormden het basismateriaal voor het jaarlijks verslag dat de provinciale commissies uitbrachten. Dit fungeerde als belangrijke bron van informatie over het onderwijs voor zowel het departement als aan het provinciaal bestuur.[5]</p> <p> </p> <p>Kunst en wetenschappen</p> <p>Willem I had persoonlijk weinig interesse in kunst, maar heeft toch een actieve cultuurpolitiek gevoerd. Het was echter een minimaal kunstbeleid en het had geen duidelijke grondslag. Als gevolg van de oorlogstoestand met België en de budgettaire problemen kwam na 1830 de begroting voor kunsten en wetenschappen onder druk te staan. Tot 1875 was er weinig actieve overheidsbemoeienis met de musea. Onder de regering van Willem I werden nog wel kunstaankopen gedaan die soms betaald werden door het ministerie of door de Koning uit `bijzondere fondsen'. In 1817 werd het kunstonderwijs geregeld. Vanaf 1817 subsidieerde de overheid studiereizen van veelbelovende kunstenaars naar Rome en Parijs (Prix de Rome). Op het terrein van wetenschappen fungeerde tot 1851 het Koninklijk Instituut als belangrijkste adviesorgaan van de regering.[6]</p>

<p>De afdeling Nationale Nijverheid werd opgericht in april 1825 en omvatte tevens de administratie van de mijnen. Voor april 1825 viel nijverheid onder het Ministerie van Publiek Onderwijs, Nationale Nijverheid en Koloniën. Per 1 januari 1829 werd de administratie van de Mijnen een aparte afdeling.[1]</p> <p> </p> <p>Nijverheid</p> <p>Onder de regering van koning Willem I is een actief nijverheidsbeleid gevoerd. Dit werd mogelijk met behulp van gelden uit het in 1825 opgerichte Fonds voor de Nationale Nijverheid dat schenkingen, subsidies en leningen of voorschotten verstrekte. Vooral ondernemers in de Zuid-Nederlandse provincies, zoals Cockerill in Luik, profiteerden van dit beleid. De scheepsbouw werd gestimuleerd door subsidies, maar ook door bij de vaart op Indië exclusief van Nederlandse schepen gebruik te maken. Het Fonds voor de Nijverheid verkreeg zijn middelen uit de opbrengst van de in-, uit- en doorvoerrechten. Ook het Amortisatiesyndicaat verschafte het Fonds een lening en beheerde tevens het geld.</p> <p>Het Rijk moest toezicht houden op de openbare veiligheid. Het toezicht op de plaatsing van stoomtoestellen en op de oprichting en wijze van inrichting van bedrijven die gevaar, schade of hinder konden veroorzaken hoorde hier ook bij. Voor deze zaken, ook wel aangeduid als het 'technisch gedeelte der nijverheid', werden in 1824 regelingen getroffen die lange tijd van kracht zouden blijven. Voor het gebruik van stoomtoestellen was toestemming vereist van de betrokken minister, die zijn besluit baseerde op het rapport van deskundigen. Voor de hinderwetzaken gold een werkverdeling tussen het Rijk en de lagere overheden (gemeenten en provincies).[2]</p> <p> </p> <p>Handel</p> <p>De Kamers van Koophandel fungeerden als adviescolleges van de regering. Die waren in Nederland onder het Franse bestuur opgericht. De leden van deze in de grotere steden gevestigde colleges werden door de Koning benoemd. Voor oprichting van een Kamer was koninklijke goedkeuring vereist. Ook voor de oprichting van naamloze vennootschappen van koophandel was koninklijke goedkeuring noodzakelijk. De administratie van de Nijverheid was hiermee belast.[3]</p> <p>Op het terrein van de buitenlandse handel poogde de regering van Willem I de handelsbe­langen van het Noorden te verzoenen met die van de opkomende industrie in België (die protectie verlangde). Zo bevatte de Wet van 1821, `houdende de grondslagen van 's Rijks belastingstelsel’, enerzijds een vrij laag maximum invoerrecht. Anderzijds bevatte de wet een artikel over de bestemming van een deel van de opbrengst aan douanerechten in een fonds tot ondersteuning van alle takken van nijverheid. De oprichting van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (1824) had primair als doel de export van Nederlandse producten te bevorderen.[4]</p> <p> </p> <p>Scheepvaart</p> <p>De politie hield toezicht op de binnenscheepvaart op basis van een reglement van 24 februari 1806 ('Publicatie, houdende bepalingen omtrent een algemeen Rivier- of Waterregt over de Rivieren of Stroomen deze Republiek'). Hiermee werd beoogd de veiligheid van het verkeer te water te bevorderen. De uitvoering van werken werd aan strikte vergunningen gebonden, zodat de scheepvaart niet belemmerd werd.[5]</p> <p> </p> <p>Landbouw</p> <p>De belangrijkste schakel tussen de regering en landbouwsector werd gevormd door de provinciale commissies van Landbouw. Deze commissies waren in de Bataafse tijd (1805) opgericht, vervolgens onder het Franse régime opgeheven, maar in 1814 opnieuw in het leven geroepen. Volgens de instructie dienden de commissies, waarvan de leden door de Koning werden benoemd, enige malen per jaar aan de betrokken minister uitvoerige informatie te verschaffen over de stand van de gewassen, productie, marktprijzen en dergelijke, aan de hand waarvan een jaarlijks verslag werd samengesteld.[6]</p> <p> </p> <p>Jacht en (binnen)visserij</p> <p>Voor de uitoefening van jacht en (binnen-)visserij was een speciale vergunning nodig was van de Opperhoutvester. Door hem werden ook de particuliere jachten werden geregistreerd. De bemoeienis van de overheid bestond uit de reglementering, de opening en sluiting van het seizoen, en uit het verlenen van jacht- en visakten en de inning van de daarvoor betaalde recognities.[7]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>De feitelijke uitvoering van de armenzorg lag bij de plaatselijke kerkbesturen en in mindere mate bij armbesturen opgericht door burgers. Willem I vond dat de armenzorg slecht geregeld was, omdat er geen algemeen plan bestond. Wel waren er landelijke regels over de aan –en verkoop en de ruil voor ontroerende goederen, het aanvaarden van legaten en giften door instellingen van weldadigheid. Hiervoor was namelijk toestemming vereist van de centrale overheid. Ook voor de (veelal gemeentelijke) banken van lening was in 1826 een landelijk reglement afgekondigd, dat oprichting afhankelijk stelde van goedkeuring door de Kroon. Vanaf 1815 verscheen een jaarlijks verslag over het armwezen.</p> <p>Een zaak die veel aandacht opeiste was de kwestie van het domicilie van onderstand. In 1818 werd besloten dat bedeelden een uitkering konden krijgen in hun geboorteplaats of in de gemeente waarin ze vier jaar achtereen hadden gewoond. Deze regeling leidde tot talloze geschillen tussen gemeenten en tot het heen en weer afschuiven van armen. Het Rijk verleende armen onderstand in geld of natura. Wezen, bejaarden en bedelaars werden opgenomen in gestichten waar ze werk kregen in speciale richtingen. Vanaf 1822 konden bedelaars, weeskinderen of behoefte huisgezinnen opgenomen worden in koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid. In 1827 werden de rijksbedelaarswerk-huizen te Hoorn en Veere opgeheven en Ommerschans en Veenhui­zen aangewezen als vervangende locaties.[1]</p> <p>De zorg voor krankzinnigen werd beschouwd als onderdeel van de armenzorg. Al vrij vroeg in de negentiende eeuw ging het Rijk over tot ondersteuning van armlastige krankzinnigen in de vorm van rijks­bijdragen aan gemeenten in de kosten van verpleging. Het toezicht op de gestichten was in 1818 opgedragen aan Gedeputeerde Staten. Voor oprichting van gestichten was toestem­ming nodig van de Kroon. Voor kwesties als uitbrei­ding, verbou­wing en reorganisa­tie vroegen de gestichten toestemming aan Binnenlandse Zaken. Voor patiënten die voor rijksrekening werden verpleegd, sloot Binnenlandse Zaken contracten af met bestaande gestichten.[2]</p>

<p>De Afdeling Rooms-Katholieke Eredienst viel in de periode 1826-1829 onder het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Vóór augustus 1826 en vanaf 1830 vormde R.K. Eredienst een eigen departement. De Rooms-Katholieke erediensten werden na de Belgische Opstand naar Den Haag overgeplaatst. Willem I besloot in 1826 ook tot opheffing van het departement, waardoor de administratie werd ondergebracht bij Binnenlandse Zaken als aparte afdeling. Zijn keuze werd heel mogelijk beïnvloed door de sterke oppositie in het Zuiden tegen zijn kerkelijk beleid.[1]</p> <p>Er was een gelijke behandeling voor alle bestaande kerkgenootschappen en ieder genootschap kreeg financiële steun. Dit was vastgelegd in de Grondwet van 1815 (artikelen 190-196). Dit betekende ook dat de overheid de bevoegdheid had om te waken voor de openbare orde en erop toe te zien dat het verkregen geld door de kerkgenootschappen op de juiste manier werden besteed.[2]</p>

<p>De overheidsbemoeienis met de statistiek lag in de negentiende eeuw vooral bij het ministerie van Binnenlandse Zaken. Er is geen apart archief van de afdeling statistiek bewaard gebleven ondanks er in de periode 1826-1831 aparte afdeling fungeerde. Taken omtrent de statistiek vielen namelijk vaak onder het takenpakket van Binnenlands Bestuur of de Nijverheid. Vanaf 1832 viel de statistiek onder de 2e afdeling Binnenlands Bestuur.[1]</p>

<p>Per 1 januari 1829 werd de administratie van de mijnen afgesplitst van de Afdeling Nationale Nijverheid en een aparte afdeling. De bemoeienis van het Rijk met de mijnen was gebaseerd op de Mijnwet van 1810. Deze bepaalde dat mijnen slechts mochten worden ontgonnen na concessie van de overheid. Na de afscheiding van België stelde de overheidsbemoeienis weinig meer voor. Wel exploiteerde het Rijk enige tijd zelf de Domaniale Mijn bij Kerkrade.[1]</p>

<p>Het Generaal Secretariaat bood algemene ondersteuning aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken. De afdeling had een bureau comptabiliteit van 9 december 1845 tot 25 juli 1848. Daarnaast bestond er een bureau nijverheid voor de periode oktober 1849 tot september 1850.[1]</p> <p> </p>

<p>Vanaf 1832 tot 1848 waren er twee afdelingen die zaken behandelden van binnenlands bestuur. De Eerste Afdeling was belast met het toezicht op het bestuur van provincies en gemeenten. De Tweede Afdeling was gericht op de financiën van de provincies, gemeentes en de geneeskunde.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>De 1e Afdeling Generaal Secretariaat en Comptabiliteit bood algemene ondersteuning aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken en voerde financiële taken uit. De nijverheid viel zelfs voor een korte periode als ‘bureau nijverheid’ onder het Secretariaat van 30 juni 1849 en 21 september 1850. Ook was er tot 1851 een bureau voor de Statistiek.[1] </p>

<p>De 1e Afdeling, Algemene Zaken en Comptabiliteit van het Ministerie van Binnenlandse Zaken was een samenvoeging van het voormalige Generaal Secretariaat en Comptabiliteit van vóór 1851.[1]</p> <p> </p>

<p>Vanaf 1832 tot 1848 waren er twee afdelingen die zaken behandelden van binnenlands bestuur. De 2 Afdeling was gericht op geneeskunde, financiën van de provincies en gemeentes. Daarnaast fungeerde de 1e Afdeling Binnenlands Bestuur die was belast met het toezicht op het bestuur van provincies en gemeenten. In 1848 werd de 1e afdeling Binnenlands Bestuur toegevoegd aan de 2e afdeling Binnenlands Bestuur. [1]</p> <p>Bij de 2e afdeling was voor geneeskundige zaken een raadadviseur werkzaam. Geneeskunde werd in 1848 overgeheveld naar de 5e afdeling Onderwijs. Bureau statistiek ressorteerde van 1851 tot 1857 ook onder de 2e afdeling Binnenlands Bestuur.[2]</p>

<p>Het binnenlands bestuur was belast met het toezicht op het bestuur en financiën van provincies en gemeenten. In juni 1875 werd de afdeling Armwezen opgeheven en als onderaf­de­ling B toegevoegd.[1]</p> <p> </p> <p> </p>

<p>Militie-en schutterijzaken vielen al vanaf 1813 onder de verantwoordelijkheid van Binnenlandse Zaken. Militiezaken waren geregeld in de wet op de nationale militie van 1815. Er was een militieplicht (ook wel conscriptie geheten), maar de militie bestond als eerste uit vrijwilligers. Pas bij te weinig vrijwillige aanmeldingen werd er gebruikt gemaakt van loting om het benodigde aantal manschappen te krijgen. Het was mogelijk om de plaats van iemand in te nemen die was ingeloot, maar dit vereiste een betaling en goedkeuring door de militieraad.[1]</p> <p>De militiewet schreef een vijfjarige militieplicht voor vanaf het negentiende jaar, het aantal jaarlijks in te lijven miliciens en de verdeling daarvan over de militiekantons (militiedistricten vanaf 1861). Een militiecommissaris hield samen met de militieraad toezicht op alle militiezaken. Elk gemeentebestuur moest een register bijhouden van militieplichtigen. Het militieregister bestond uit geschikte personen ten behoeve van de jaarlijkse lotingen. De militieraad beoordeelde geschikte kandidaten en tijdelijke of definitieve vrijstelling van militieplichtigen. Men kom in beroep gaan tegen uitspraken van de militieraad bij de Gedeputeerden Staten of de Kroon. De grondwet van 1848 verhoogde de minimumleeftijd van de militieplichtige naar twintig jaar. In 1861 werd een nieuwe militiewet ingevoerd, maar behalve een verhoging van het contingent bleef het al bestaande stelsel intact.[2]</p> <p>In 1899 werd de persoonlijke dienstplicht ingevoerd. Het remplaçanten­stelsel werd afgeschaft (plaatsvervanging), omdat het de hogere standen en het best opgeleide gedeelte van de bevolking buiten het leger hield. De wijzigingen werden vastgelegd in de Militiewet van 1901. Het systeem van loting bleef wel intact.[3]</p> <p>De schutterijen waren belast met handhaving van rust en orde. De schutterijzaken waren geregeld in de Wet op de Schutterijen van 11 april 1827. Een schutterij moest in de gemeente worden opgericht als er meer dan 2500 inwoners waren. Bij minder inwoners moest er een rustende schutterij bestaan die alleen in noodsituaties werd opgeroepen. De schutterplichtige leeftijd was 24 tot 34 jaar en sloot aan op de militiejaren. Bij de schutterij was er ook sprake van een loting als het noodzakelijke aantal schutters niet bereikt werd op vrijwillige basis. De schutters vielen onder de rechtspraak van de schuttersraden.[4]</p> <p>De Landweerwet van 1901 bepaalde, dat dienstplichtigen na vervulling van hun dienstplicht automatisch voor een periode van zeven jaar overgingen naar de Landweer, een vorm van herhalingsoefeningen. In tijden van oorlog zou de landweer bij het staande leger worden gevoegd.[5]</p>

<p>De 5e Afdeling Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen werd opgericht in januari 1832. De afdeling kwam toen onder leiding van een referendaris. De personeelsbezetting was lange tijd beperkt. In 1875 waren er slechts vijf ambtenaren in dienst. Vanaf juli 1875 werden onderwijs en kunsten en wetenschappen van elkaar gescheiden in aparte afdelingen. De geneeskunde ressorteerde van mei 1848 tot april 1850 bij de afdeling.[1]</p> <p>Onderwijs</p> <p>De Grondwet van 1848 bracht de vrijheid van onderwijs: `Het geven van onderwijs is vrij, behoudens het toezicht van de overheid' (artikel 194). Dit beginsel kwam tegemoet aan de bezwaren tegen het algemeen-christelijke, niet-leerstellige karakter van de openbare school. De Lager Onderwijswet van 1806 werd vervangen door de Onderwijswet van 1857. Openbare scholen waren vanaf nu alle scholen opgericht en onderhouden door de overheid (als regel de gemeente). Alle andere scholen waren bijzonder. Verder maakte de wet een onderscheid tussen het gewoon lager onderwijs en het meer uitgebreid lager onderwijs (MULO). Het uitbereide onderwijs had vakken als moderne talen en wiskunde. De gemeenten kregen meer bevoegdheden: zij bepaalden nu zelf het aantal scholen (waarbij het Rijk erop toezag, dat er voldoende openbaar onderwijs werd gegeven), benoemden het personeel en stelden de salarissen en schoolgelden vast.[2]</p> <p>De Rijksschooltoezicht hield nog steeds toezicht op de scholen. Als landelijk inspecteur voor het lager onderwijs fungeerde van 1833 tot 1850 H. Wijnbeek. Hij was tevens inspecteur van de Latijnse scholen. Ingevolge de Schoolwet van 1857 kreeg in elke provincie een provinciale inspecteur de leiding over het toezicht, dat door districtsschoolopzieners werd uitgeoefend. Deze werden jaarlijks door de betrokken ministers bijeengeroepen om `de algemeene belangen' van het onderwijs te bespreken. Het aantal plaatselijke schoolcommissies werd uitgebreid.[3]</p> <p>Het middelbare schoolonderwijs kreeg in de eerste helft van de negentiende eeuw niet veel aandacht van de overheid. Vanaf circa 1840 kwamen er gymnasia die het lesprogramma van de Latijnse school (de klassieken) en de Franse scholen (de moderne talen) combineerden. Op 2 mei 1863 werd door Thorbecke een nieuwe wettelijke regeling ingevoerd. Zijn wet zorgde voor de oprichting van nieuwe scholen, zoals burgerscholen voor aanstaande ambachtslieden, hogere burgerscho­len (HBS) voor handel, nijverheid en staatsdienst en een Polytechnische School te Delft voor industriëlen, technologen en ingenieurs. Deze scholen moesten de Franse scholen en de industrie- en tekenscholen vervangen. Het landbouwonderwijs en de middelbare meisjesschool (MMS) werden in de wet wel genoemd, maar niet nader uitgewerkt.[4]</p> <p>Voor het nijverheidsonderwijs werd in 1842 de Koninklijke Academie ter opleiding van ‘burgerlijke ingenieurs en kwekelingen voor den handel’ opgericht in Delft. De Middelbaar Onderwijswet van 1863 creëerde de tweejarige burgerschool bestemd voor ambachtslieden, maar het onderwijs daar was algemeen vormend.[5]</p> <p> </p> <p>Kunst en wetenschappen</p> <p>Willem I had persoonlijk weinig interesse in kunst, maar heeft toch een actieve cultuurpolitiek gevoerd. Het was echter een minimaal kunstbeleid en het had geen duidelijke grondslag. Als gevolg van de oorlogstoestand met België en de budgettaire problemen kwam na 1830 de begroting voor kunsten en wetenschappen onder druk te staan. De Tweede Kamer was niet voor een actief cultuurbeleid. De meeste impulsen voor cultuur kwamen van het Koninklijk Instituut. Het instituut werd echter in 1851 door Thorbecke opgeheven, omdat hij vond dat ondersteuning van wetenschap en kunst buiten het werkterrein van de staat viel en primair een zaak van particulier initiatief was. Thorbecke's beroemd geworden uitspraak, gedaan in 1862 in de Tweede Kamer, dat kunst `geene zaak van regeering' was, moet vooral worden opgevat in de zin dat de overheid zich geen waardeoordelen mocht permitteren. Dit beleid veranderde vanaf 1870. In 1872 besloot de Tweede Kamer zelfs dat de zorg voor de kunsten uit het oogpunt van volksbeschaving een zaak van de regering behoorde te zijn.[6]</p>

<p>In juli 1875 werd de afdelingen ‘onderwijs’ en ‘kunst en wetenschappen’ van elkaar gescheiden. Voorheen waren deze beleidsterreinen altijd samengevoegd.</p> <p>Er kwam een nieuwe Schoolwet in 1878 die bepalingen bevatte om de kwaliteit van het onderwijs te bevorderen. In 1900 bracht de Leerplichtwet de verplichting voor kinderen van 7 tot 13 jaar lager onderwijs te volgen. Verder beheerste de Schoolstrijd lange tijd de binnenlandse politiek. Dit was ging om het verzet van confessionele zijde tegen de neutrale openbare lagere school en de strijd voor financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder onderwijs. Een wetsherziening in 1889 maakte voor het eerst subsidiëring van bijzondere scholen door het Rijk mogelijk. De Grondwet van 1917 bracht eindelijk de algehele financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder lager onderwijs.[1]</p> <p>De ambtenaren voor het lager onderwijs controleerden de administratie van de gesubsi­dieerde scholen: beoordeling van aanspraken op subsidies, vaststelling van het aantal voor vergoeding in aanmerking komende leerkrachten, verificatie van salarissen van onderwijzend personeel etc. Ook het bijzonder middelbaar onderwijs werd vanaf 1909 door het Rijk gesubsidieerd. Deze subsidies werden vooral na het aantreden van minister De Visser verhoogd, maar het kwam niet tot een wettelijke financiële gelijkstelling met het openbaar middelbaar onderwijs. Niettemin was ook bij de afdeling Middelbaar Onderwijs het bekostigen van scholen en opleidingen een hoofdactiviteit. Verder kwam daar de inrichting van het onderwijs (algemene leerplannen), de regeling van examens en de rechtspositie en bezoldiging van het onderwijzend personeel bij.[2]</p> <p>Door de Hoger onderwijswet van 28 april 1876 kregen hogescholen de status van rijksuniversiteit. Hierdoor kregen curatoren, hoogleraren en lagere beambten hun aanstelling en ontslag uit Den Haag. Het athenaeum in Amsterdam werd een gemeentelijke universiteit, dat in Deventer werd opgeheven. Onder het hoger onderwijs viel ook het voorbereidend hoger onderwijs, waar de Latijnse school definitief plaats maakte voor het gymnasium. Er kwam alleen een inspectie voor de gymnasia en niet voor de universiteiten. De vrijheid van onderwijs maakte de stichting van bijzondere universiteiten mogelijk. [3]</p>

<p>Het toezicht van de gevangenissen had te maken met het gevangeniswezen, de Rijkstucht- en opvoedingswezen en reclassering. In 1821 kwam er een nieuwe organisatie tot stand die de basis ging vormen van het gevangeniswezen. In de gevangenis werd een onderscheid gemaakt voor gedetineerden die een lange straf uitzaten (huizen van correctie, - van reclusie en tuchtiging, - van militaire detentie) en gedetineerden die een korte straf uitzaten (huizen van bewaring, - van arrest, - van justitie, provoosthuizen). In de eerste helft van de negentiende eeuw was gemeenschappelijk opsluiting de praktijk.[1]</p>

<p>De bestaansperiode van de 6e Afdeling Nijverheid was van januari 1846 – december 1853.</p> <p>De nijverheid viel echter voor de periode oktober 1849 tot september 1850 onder de Afdeling Generaal Secretariaat als ‘bureau nijverheid’. In oktober 1850 werd de afdeling weer actief. Met ingang van 1 januari 1846 kreeg de afdeling Nijverheid het toezicht over de middelen van vervoer, zoals postwagens, diligences en trekschui­ten. Deze taak was in 1824 afgestaan aan Financiën, maar kwam weer terug bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken.[1]</p> <p>Het takenpakket werd verder uitgebreid op 7 maart 1852 toen de uitvoering van de nieuwe dienst van de Rijkstelegraaf werd opgedragen aan de afdeling. Nijverheid was verantwoordelijk voor het financieel beheer dat werd uitgevoerd door een referendaris. De technische uitvoering werd in handen gelegd van de Commissie voor de zaken van de Rijkstelegraaf.[2]</p> <p> </p> <p>Handel en nijverheid</p> <p>Op het gebied van handel en nijverheid traden er in het midden van de negentiende eeuw</p> <p>veranderingen op. De bemoeienis van het Rijk met het economisch leven werd tot het strikt noodzakelijke geslonken. In binnenlandse aangelegenheden gold het beginsel van `laissez-faire' en internationaal domineerde het streven naar vrijhandel. Typerend in dit verband is de reactie van koning Willem III op een verzoek van de ministers Thorbecke en Van Bosse in maart 1851 om verlof voor een bezoek aan de nijverheidstentoonstelling in Londen: de Koning zag niet in welk nut uit de reis kon voortvloeien gezien 'het tegenwoordig volgen van het beginsel, om industrie en handel te laten begaan, en niet meer regtstreeks invloed daarop uit te oefenen'.[3]</p>

<p>De 6e Afdeling Nijverheid en Telegrafie werd opgericht in januari 1854. De voorgaande afdeling Nijverheid was al vanaf maart 1852 verantwoordelijk voor de uitvoering van de dienst van de Rijkstelegraaf. De nijverheid bekommerde zich toen al over het financiële beheer onder leiding van een referendaris. Vanaf 1 januari 1854 kwam door ook de technische uitvoering bij. Daarnaast regelde de Telegraafwet van 1850 de deelname van het Rijk in de aanleg en exploitatie van telegraaflijnen.[1]</p> <p>De afdeling bleef toezicht houden over het technische gedeelte van de nijverheid, zoals stoomtoestellen en nieuwe bedrijven die gevaar, schade of hinder konden veroorzaken. Voor het gebruik van stoomtoestellen was toestemming vereist van de betrokken minister, die zijn besluit baseerde op het rapport van deskundigen. Vanaf 1855 hielp de Dienst voor het Stoomwezen met de besluitvorming van de minister over stoomtoestellen. Verder had de nijverheid taken omtrent de verlening van octrooien op uitvindingen van voorwerpen van nijverheid en kunst. Hiervoor werden octrooien verleend door de afdeling onderwijs. Het octrooirecht was in 1817 wettelijk geregeld. Daarin werd bepaald dat de verlening door de Koning zou worden verleend.[2]</p>

<p>De algemene administratie van de rijkstelegraaf was onder leiding van de referendaris van de afdeling. Naast de financiële administratie hield de afdeling zich bezig met de technische uitvoering. Dit was voor korte duur, want in 1870 moest Binnenlandse Zaken de bemoeie­nis met de Rijkstelegraaf overdragen aan het ministerie van Financië­n.[1]</p> <p> </p>